वायुपुराणम्

यदेतदाहृतं वित्तं ये वः श्रेष्ठतमो भवेत्। तस्मै तदुपनीतं हि विद्यावित्तं द्विजोत्तमाः ।। ६०.

'हे सगळं धन जे आणलं आहे, ते तुमच्यात जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे त्याला द्या, हे द्विजश्रेष्ठांनो; त्यालाच ही विद्या आणि संपत्ती मिळू द्या.'

जनकस्य वचः श्रुत्वा मुनयस्ते श्रुतिक्षमाः। दृष्ट्वा धनं महासारं धनवृद्ध्या जिघृक्षवः । श्रद्धयाञ्चक्रुरन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणाः ।। ६०.

जनकाचं बोलणं ऐकून, वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या त्या मुनींनी, ते मोठं आणि मौल्यवान धन पाहून, त्याची मिळकत व्हावी म्हणून, एकमेकांशी वेदज्ञानाच्या जोरावर वाद घालायला सुरुवात केली.

मनसा गतवित्तास्ते ममेदं धनमित्युत। ममैवैतन्न वेत्यन्यो ब्रूहि किं वा विकल्ष्यते। इत्येवं धनदोषेण वादांश्चक्रुरनेकशः ।। ६०.

त्यांच्या मनात धनाची लालसा निर्माण झाली — 'हे धन माझंच आहे,' असं एक म्हणे; दुसरा म्हणे, 'ते तुझं नाही, माझंच आहे — काय ठरवायचं ते सांग.' अशा प्रकारे धनाच्या मोहामुळे त्यांनी अनेक वाद घातले.

तथान्यस्तत्र वै विद्वान् ब्रह्मवाहसुतः कविः। याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः ।। ६०.

तिथे आणखी एक विद्वान होता — ब्रह्मवाहाचा पुत्र, कवी, याज्ञवल्क्य, तेजस्वी, तपस्वी आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ.

ब्रह्मणोऽङ्गात् समुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्। शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो धनमेतद् गृहाण भो ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या अंशातून जन्मलेला तो, गोड आवाजात म्हणाला — 'हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ शिष्य, हे धन घे.'

नयस्व च गृहं वत्स ममैतन्नात्र संशयः। सर्ववेदेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः। योवा न प्रीयते विप्रः स मे ह्यवतु माऽचिरम् ।। ६०.

'हे बाळ, हे धन घरी घेऊन जा; यात काहीच शंका नाही. सर्व वेदांमध्ये मीच वक्ता आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही. जर एखादा ब्राह्मण समाधानी नसेल, तर तो लगेच मला सोडून जाऊ शकतो.'

ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्धः समुद्र इव सम्प्लवे । तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव ।। ६०.

तेव्हा ब्रह्मज्ञानाचं मोठं समुद्र ढवळलं गेलं, जसं समुद्र वादळात असतो; याज्ञवल्क्य शांतपणे, हसत हसत त्यांना म्हणाला.

क्रोध माकार्षुविद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः। वदामहे यथायुक्तं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।। ६०.

'विद्वानहो, रागावू नका; तुम्ही सत्य बोलणारे आहात. आपण योग्य रीतीने वाद करूया आणि एकमेकांना समजून घेऊया.'

ततोऽभ्युपागमंस्तेषां वादा जग्मुरनेकशः। सहस्रधा शुभैरर्थैः सूक्ष्मदर्शनसम्भवैः ।। ६०.

मग त्यांच्यात संमती झाल्यावर, अनेक वाद सुरू झाले, हजारो प्रकारांनी, सुंदर मुद्द्यांनी आणि सूक्ष्म विचारांनी.

लोके वेदे तथाध्यात्मे विद्यास्थानैरलंकृताः। शापोत्तमगुणैर्युक्ता नृपौघपरिवर्जनाः । वादाः समभवंस्तत्र धनहेतोर्महात्मनाम् ।। ६०.

जगात, वेदात आणि अध्यात्मात, विद्या असलेल्या जागांनी सुशोभित, तपाच्या श्रेष्ठ गुणांनी युक्त आणि राजांच्या गर्दीतून दूर, अशा त्या महात्म्यांमध्ये धनासाठी वाद झाले.

ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः। सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता । एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाव्रुवन् ।। ६०.

सर्व ऋषी एकीकडे उभे राहिले आणि याज्ञवल्क्य एकटा दुसऱ्या बाजूला; त्या सर्व ऋषींना याज्ञवल्क्याने एकेक करून विचारलं, पण कुणीच त्याला उत्तर देऊ शकले नाही.

तान्विजित्य मुनीन् सर्वान् ब्रह्मराशिर्महाद्युतिः। शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा ।। ६०.

सर्व ऋषींना हरवून, तेजस्वी ब्रह्मऋषीने थेट शाकल्याला, त्या वाद करणाऱ्याला, उद्देशून बोलले.

शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्टसे। पूर्णस्त्वं जडमानेन वाताध्मातो यथा दृतिः ।। ६०.

शाकल्य, तुला जे बोलायचं आहे ते सांग. का असा विचारात गुंग उभा आहेस? तुझ्यात जड अहंकार भरलाय, जणू वाऱ्याने फुगलेल्या पिशवीसारखा.

एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः। प्रोवाच याज्ञवल्क्यं तं पुरुषं मुनिसन्निधौ ।। ६०.

त्याने केलेल्या अपमानामुळे शाकल्याचा चेहरा आणि डोळे रागाने लाल झाले, आणि त्याने त्या ऋषींच्या सभेत याज्ञवल्क्याला उद्देशून बोलले.

त्वमस्मांस्तृणवत्त्यक्त्वा तथैवेमान् द्विजोत्तमान्। विद्याधनं महासारं स्वयंग्राहं जिघृक्षसि ।। ६०.

तू आम्हाला आणि या श्रेष्ठ द्विजांना काडीमात्र समजतोस; आणि ज्ञान व संपत्तीचं मोठं बक्षीस स्वतःसाठी मिळवायचं पाहतोस.

शाकल्येनैवनुक्तः स्याद्याज्ञवल्क्यः समब्रवीत्। ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम् ।। ६०.

शाकल्याने असं म्हटल्यावर याज्ञवल्क्य म्हणाला, 'ब्रह्मवेत्त्यांचं खऱ्या अर्थाने बळ हे ज्ञानाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यातच आहे.'

कामश्चार्थेन सम्बद्धस्तेनार्थं कामयामहे । कामप्रश्रधना विप्राः कामप्रश्रान्वदामहे ।। ६०.

इच्छा ही संपत्तीशी जोडलेली आहे, म्हणूनच आपण धनाची इच्छा करतो. हे ब्राह्मणहो, आपण सगळे फळाच्या इच्छेप्रमाणेच बोलतो.

पणश्चैषोऽस्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः। याज्ञवल्क्यमथोवाच कामप्रश्रार्थमद्वचः ।। ६०.

हा राजर्षीचा पैज आहे; म्हणून मी हे धन घेतलं आहे. त्याचं हे बोलणं ऐकून शाकल्याला प्रचंड राग आला, आणि त्याने याज्ञवल्क्याला फळाच्या इच्छेबद्दल बोलायला सुरुवात केली.

ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान् कामप्रश्रान् यथार्थतः। ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् ।। ६०.

आता मी विचारलेल्या फळाच्या इच्छेच्या प्रश्नांची खरी उत्तरं सांग. मग त्या दोन्ही ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये मोठा वाद झाला.

साग्रं प्रश्नसहस्रन्तु शाकल्यस्तमुचूचुदत्। याज्ञवल्क्योऽब्रवीत्सर्वान् ऋषीणां श्रृण्वतां तदा ।। ६०.

शाकल्याने त्याला हजारो प्रश्नांसह उपप्रश्न विचारले; याज्ञवल्क्याने ते सर्व ऋषी ऐकत असताना, सगळी उत्तरं दिली.

शाकल्ये चापि निर्वादे याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत् । प्रश्रमेकं ममापि त्वं वद शाकल्य कामिकम्। शापः पणोऽस्य वादस्य अब्रुवन् मृत्युमाव्रजेत् ।। ६०.

शाकल्य वादात हरला तेव्हा याज्ञवल्क्य म्हणाला, 'शाकल्य, आता तू मला एक फळाच्या इच्छेचा प्रश्न उत्तर दे.' या वादाची पैज म्हणजे शाप — असं म्हणतात, मृत्यू ओढवतो.

अथ सन्नोदितं प्रश्रं याज्ञवल्क्येन धीमता । शाकल्यस्तमविज्ञाय सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् ।। ६०.

मग बुद्धिमान याज्ञवल्क्याने विचारलेला प्रश्न शाकल्याला कळला नाही, आणि तो ताबडतोब मृत्यू पावला.

एवं मृतः स शाकल्यः प्रश्रव्याख्यानपीडितः। एवं वादश्च सुमहानासीत्तेषां धनार्थिभिः। ऋषीणां मुनिभिः सार्द्धं याज्ञवल्क्यस्य चैव हि ।। ६०.

अशा रीतीने, प्रश्नाचं उत्तर देता न आल्याने शाकल्याचा मृत्यू झाला. धनाच्या इच्छेने, ऋषी आणि याज्ञवल्क्य यांच्या सोबत, तिथे मोठा वाद झाला.

सर्वैः पृष्टांस्तु सम्प्रश्रान् शतशोऽथ सहस्रशः। व्याख्याय वै मुने तेषां प्रश्रसारं महागतिः ।। ६०.

सर्वांनी शेकडो-हजारो प्रश्न विचारले, तेव्हा त्या ऋषीने सर्व प्रश्नांचं सार सांगितलं आणि उच्चतम अर्थ गाठला.

याज्ञवल्क्यो धनं गृह्य यशो विख्याप्य चात्मनः। जगाम वै गृहं स्वस्थः शिष्यैः परिवृतो वशी ।। ६०.

याज्ञवल्क्याने धन मिळवलं, स्वतःचं यश सर्वत्र पसरवलं, आणि आपल्या शिष्यांसह, मनःशांतीने, घरी गेला.

देवमित्रस्तु शाकल्यो महात्मा द्विजसत्तमः। चकार संहिताः पञ्चबुद्धिमान् पदवित्तमः ।। ६०.

देवमित्र शाकल्य हा महात्मा आणि श्रेष्ठ द्विज होता; त्याने पाच संहितांचा संग्रह केला, तो अत्यंत बुद्धिमान आणि शब्दांचा जाणकार होता.

तच्छिष्या अभवन् पञ्च मुद्घलो गोलकस्तथा। खालीयश्च तथा मत्स्वः शैशिरेयस्तु पञ्चमः ।। ६०.

त्याचे पाच शिष्य होते — मुद्गल, गोलक, खालिय, मत्स्व आणि पाचवा शैशिरेय.

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाकपूर्णरथीतरः। निरुक्तञ्च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः ।। ६०.

शाकपूर्णरथितराने तीन संहितांचा संग्रह केला, आणि पुन्हा निरुक्त नावाचं चौथं ग्रंथ तयार केलं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः केतवो दालकिस्तथा। धर्मशर्मा देवशर्मा सर्वे व्रतधरा द्विजाः ।। ६०.

त्याचे चार शिष्य होते — केतव, दालकि, धर्मशर्मा आणि देवशर्मा; हे सर्व व्रत पाळणारे द्विज होते.