वायुपुराणम्

सत्यश्रवसमग्र्यन्तु पुत्रं स तु महायशाः। सत्यश्रवाः सत्यहितं पुनरध्यापयद् द्विजः ।। ६०.

सत्यश्रवस या कीर्तीमानाने आपल्या पुत्र सत्यश्रवस यांना शिकवले; त्यांनी पुन्हा सत्यहित या द्विजाला शिकवले.

सोऽपि सत्यतरं पुत्रं पुनरध्यापयद्विभुः। सत्यश्रियं महात्मानं सत्यधर्मपरायणम् ।। ६०.

त्यांनीही आपल्या पुत्र सत्यतर यांना शिकवले; तो महात्मा सत्यश्री, सत्यधर्माला वाहिलेला होता.

अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः । सत्यश्रियस्तु विद्वासः शास्त्रग्रहणतत्पराः ।। ६०.

त्यांना तीन अत्यंत तेजस्वी शिष्य होते; सत्यश्रीचे हे विद्वान शिष्य शास्त्र शिकण्यात मन लावून होते.

शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथ(ा)न्तरः । बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्तकाः ।। ६०.

त्यांच्यात प्रथम शाकल्य होता, त्यानंतर रथांतऱ नावाचा दुसरा, बाष्कली आणि भरद्वाज — हे शाखांचे प्रवर्तक झाले.

देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः। जनकस्यस यज्ञे वै विनाशमगमद् द्विजः ।। ६०.

देवमित्र, जो शाकल्य म्हणून ओळखला जातो, आपल्या विद्या आणि अहंकारामुळे गर्विष्ठ झाला होता; जनकाच्या यज्ञात त्या द्विजाचा नाश झाला.

कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः। जनकस्याश्वमेधेन कथं वादो बभूव ह ।। ६०.

तो ऋषी, आपल्या विद्या आणि गर्वामुळे, कसा नष्ट झाला? जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात वाद कसा निर्माण झाला?

किमर्थञ्चाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा। सर्वमेतद्यथावृत्तमाचक्ष्व विदितन्तव। ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा तदुत्तरमथाब्रवीत् ।। ६०.

तो वाद कोणत्या कारणासाठी झाला, कोणाबरोबर झाला आणि कसा घडला? हे सर्व जसं घडलं तसं मला सांग, कारण तुला ते माहीत आहे. ऋषींचं बोलणं ऐकून त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः। ऋषीणान्तु सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः। राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः ।। ६०.

जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात मोठं संमेलन झालं; तिथे हजारो ऋषी वेगवेगळ्या समूहांनी आले, राजर्षी जनकाचा यज्ञ पाहण्यासाठी.

आगतान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः। कोन्वेषां ब्राह्मणः श्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत्। इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः ।। ६०.

ते सर्व ब्राह्मण एकत्र आलेले पाहून, राजाला मनात विचार आला — 'या सर्व ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ कोण आहे? आणि मी हे कसं ठरवू?' असं ठरवून राजाने मनाशी निश्चय केला.

गवां सहस्रमादाय सुवर्णमधिकं ततः। ग्रामान् रत्नानि दासांश्च मुनीन् प्राह नराधिपः। सर्वानहं प्रपन्ननोऽस्मि शिरसा श्रेष्ठभागिनः ।। ६०.

राजाने हजार गायी, पुष्कळ सोनं, गावे, रत्ने आणि दास गोळा करून, त्या सर्व मुनींना म्हणाला — 'जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे, त्याला मी डोकं टेकवतो.'

यदेतदाहृतं वित्तं ये वः श्रेष्ठतमो भवेत्। तस्मै तदुपनीतं हि विद्यावित्तं द्विजोत्तमाः ।। ६०.

'हे सगळं धन जे आणलं आहे, ते तुमच्यात जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे त्याला द्या, हे द्विजश्रेष्ठांनो; त्यालाच ही विद्या आणि संपत्ती मिळू द्या.'

जनकस्य वचः श्रुत्वा मुनयस्ते श्रुतिक्षमाः। दृष्ट्वा धनं महासारं धनवृद्ध्या जिघृक्षवः । श्रद्धयाञ्चक्रुरन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणाः ।। ६०.

जनकाचं बोलणं ऐकून, वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या त्या मुनींनी, ते मोठं आणि मौल्यवान धन पाहून, त्याची मिळकत व्हावी म्हणून, एकमेकांशी वेदज्ञानाच्या जोरावर वाद घालायला सुरुवात केली.

मनसा गतवित्तास्ते ममेदं धनमित्युत। ममैवैतन्न वेत्यन्यो ब्रूहि किं वा विकल्ष्यते। इत्येवं धनदोषेण वादांश्चक्रुरनेकशः ।। ६०.

त्यांच्या मनात धनाची लालसा निर्माण झाली — 'हे धन माझंच आहे,' असं एक म्हणे; दुसरा म्हणे, 'ते तुझं नाही, माझंच आहे — काय ठरवायचं ते सांग.' अशा प्रकारे धनाच्या मोहामुळे त्यांनी अनेक वाद घातले.

तथान्यस्तत्र वै विद्वान् ब्रह्मवाहसुतः कविः। याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः ।। ६०.

तिथे आणखी एक विद्वान होता — ब्रह्मवाहाचा पुत्र, कवी, याज्ञवल्क्य, तेजस्वी, तपस्वी आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ.

ब्रह्मणोऽङ्गात् समुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्। शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो धनमेतद् गृहाण भो ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या अंशातून जन्मलेला तो, गोड आवाजात म्हणाला — 'हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ शिष्य, हे धन घे.'

नयस्व च गृहं वत्स ममैतन्नात्र संशयः। सर्ववेदेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः। योवा न प्रीयते विप्रः स मे ह्यवतु माऽचिरम् ।। ६०.

'हे बाळ, हे धन घरी घेऊन जा; यात काहीच शंका नाही. सर्व वेदांमध्ये मीच वक्ता आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही. जर एखादा ब्राह्मण समाधानी नसेल, तर तो लगेच मला सोडून जाऊ शकतो.'

ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्धः समुद्र इव सम्प्लवे । तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव ।। ६०.

तेव्हा ब्रह्मज्ञानाचं मोठं समुद्र ढवळलं गेलं, जसं समुद्र वादळात असतो; याज्ञवल्क्य शांतपणे, हसत हसत त्यांना म्हणाला.

क्रोध माकार्षुविद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः। वदामहे यथायुक्तं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।। ६०.

'विद्वानहो, रागावू नका; तुम्ही सत्य बोलणारे आहात. आपण योग्य रीतीने वाद करूया आणि एकमेकांना समजून घेऊया.'

ततोऽभ्युपागमंस्तेषां वादा जग्मुरनेकशः। सहस्रधा शुभैरर्थैः सूक्ष्मदर्शनसम्भवैः ।। ६०.

मग त्यांच्यात संमती झाल्यावर, अनेक वाद सुरू झाले, हजारो प्रकारांनी, सुंदर मुद्द्यांनी आणि सूक्ष्म विचारांनी.

लोके वेदे तथाध्यात्मे विद्यास्थानैरलंकृताः। शापोत्तमगुणैर्युक्ता नृपौघपरिवर्जनाः । वादाः समभवंस्तत्र धनहेतोर्महात्मनाम् ।। ६०.

जगात, वेदात आणि अध्यात्मात, विद्या असलेल्या जागांनी सुशोभित, तपाच्या श्रेष्ठ गुणांनी युक्त आणि राजांच्या गर्दीतून दूर, अशा त्या महात्म्यांमध्ये धनासाठी वाद झाले.

ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः। सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता । एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाव्रुवन् ।। ६०.

सर्व ऋषी एकीकडे उभे राहिले आणि याज्ञवल्क्य एकटा दुसऱ्या बाजूला; त्या सर्व ऋषींना याज्ञवल्क्याने एकेक करून विचारलं, पण कुणीच त्याला उत्तर देऊ शकले नाही.

तान्विजित्य मुनीन् सर्वान् ब्रह्मराशिर्महाद्युतिः। शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा ।। ६०.

सर्व ऋषींना हरवून, तेजस्वी ब्रह्मऋषीने थेट शाकल्याला, त्या वाद करणाऱ्याला, उद्देशून बोलले.

शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्टसे। पूर्णस्त्वं जडमानेन वाताध्मातो यथा दृतिः ।। ६०.

शाकल्य, तुला जे बोलायचं आहे ते सांग. का असा विचारात गुंग उभा आहेस? तुझ्यात जड अहंकार भरलाय, जणू वाऱ्याने फुगलेल्या पिशवीसारखा.

एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः। प्रोवाच याज्ञवल्क्यं तं पुरुषं मुनिसन्निधौ ।। ६०.

त्याने केलेल्या अपमानामुळे शाकल्याचा चेहरा आणि डोळे रागाने लाल झाले, आणि त्याने त्या ऋषींच्या सभेत याज्ञवल्क्याला उद्देशून बोलले.

त्वमस्मांस्तृणवत्त्यक्त्वा तथैवेमान् द्विजोत्तमान्। विद्याधनं महासारं स्वयंग्राहं जिघृक्षसि ।। ६०.

तू आम्हाला आणि या श्रेष्ठ द्विजांना काडीमात्र समजतोस; आणि ज्ञान व संपत्तीचं मोठं बक्षीस स्वतःसाठी मिळवायचं पाहतोस.

शाकल्येनैवनुक्तः स्याद्याज्ञवल्क्यः समब्रवीत्। ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम् ।। ६०.

शाकल्याने असं म्हटल्यावर याज्ञवल्क्य म्हणाला, 'ब्रह्मवेत्त्यांचं खऱ्या अर्थाने बळ हे ज्ञानाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यातच आहे.'

कामश्चार्थेन सम्बद्धस्तेनार्थं कामयामहे । कामप्रश्रधना विप्राः कामप्रश्रान्वदामहे ।। ६०.

इच्छा ही संपत्तीशी जोडलेली आहे, म्हणूनच आपण धनाची इच्छा करतो. हे ब्राह्मणहो, आपण सगळे फळाच्या इच्छेप्रमाणेच बोलतो.

पणश्चैषोऽस्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः। याज्ञवल्क्यमथोवाच कामप्रश्रार्थमद्वचः ।। ६०.

हा राजर्षीचा पैज आहे; म्हणून मी हे धन घेतलं आहे. त्याचं हे बोलणं ऐकून शाकल्याला प्रचंड राग आला, आणि त्याने याज्ञवल्क्याला फळाच्या इच्छेबद्दल बोलायला सुरुवात केली.

ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान् कामप्रश्रान् यथार्थतः। ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् ।। ६०.

आता मी विचारलेल्या फळाच्या इच्छेच्या प्रश्नांची खरी उत्तरं सांग. मग त्या दोन्ही ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये मोठा वाद झाला.