वायुपुराणम्

मीना माता तथा वृत्ता परिवृत्ता तथैव च। अनुवृत्ता तु विज्ञेया तासां वै श्रृणुत प्रजाः ॥ ८.

मिना, माता, वृत्ता, परिवृत्ता आणि अनुवृत्ता—ही त्याच्या कन्या आहेत; आता त्यांच्या संततीबद्दल ऐका.

सहस्रदन्ता मकराः पाठीनास्तामरोहिताः। इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते ॥ ८.

हजार दात असलेले मगरी, पाठीना, तामर आणि रोहित—अशी मोठी मैना नावाची जमात सुरू होते.

ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेयास्तथानुज्येष्ठका अपि। निष्कांश्च शिशुमारांश्च मता व्यजनयत्प्रजाः ॥ ८.

मगरींचे चार प्रकार, तसेच त्यांचे लहान-मोठे, निष्क आणि शिशुमार—हे सर्व संततीला जन्म देणारे मानले जातात.

वृत्ता कूर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम्। तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः ॥ ८.

कासवांचे आणि पाण्यात राहणाऱ्या अनेक जीवांचे वेगवेगळे प्रकार तसेच शंखांचेही विविध रूपे अनेक प्रकारांनी निर्माण झाली.

मण्डूकानां विकाराणि अनुवृत्ता व्यजायत। ऐणेयानां विकाराणि शम्बूकानां तथैव च ॥ ८.

मांदुगांचे वेगवेगळे प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले, तसेच मासे आणि शंबूक यांच्या देखील अनेक रूपांची उत्पत्ती झाली.

तथा शुक्तिविकाराणि वराटककृतानि च। तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत ॥ ८.

त्याचप्रमाणे शिंपल्यांचे आणि खेकड्यांनी केलेल्या रूपांचे, तसेच शंखांचेही विविध प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले.

कालकूटविकाराणि जलौकविहितानि च । इत्येष हि ऋषेर्वंशः पञ्चशाखाः प्रकीर्त्तिताः ॥ ८.

काळकूट विषारी जीव आणि जळवांनी निर्माण केलेले जीवही निर्माण झाले; अशा प्रकारे ऋषींच्या पाच शाखांचा वंश सांगितला आहे.

तिर्यगं हेतुकमाद्यादुर्बहुलं वंशविस्तरम्। संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह ॥ ८.

घामातून जन्मणाऱ्या प्राण्यांचा विस्तार खूप मोठा आहे आणि तो अनेक कारणांमुळे होतो, जसा इतर तिर्यक प्राण्यांचा होतो.

स्वस्तिपिकशरीरेभ्यो जायन्त्युत्पादका द्विजाः। मनुष्याः स्वेदमलजाः उशना नाम जन्तवः। नानापिपीलिकगणाः कीटका बद्धपादकाः ॥ ८.

सरड्यांच्या शरीरातून द्विज प्राणी जन्मतात; माणसे घाम व मळातून निर्माण होतात, उशन नावाचे जीव, वेगवेगळ्या मुंग्या, कीडे आणि स्थिर पाय असणारे प्राणीही त्यातून जन्मतात.

शङ्खोपलविकाराणि कीलकाचारकाणि च। इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः ॥ ८.

शंख, दगड आणि सुईसारखे हालचाल करणारे जीव, तसेच असेच अनेक घामातून निर्माण होणारे पृथ्वीवरील जीव सांगितले आहेत.

तथा घर्मादितप्ताभ्यस्त्वद्भ्यो वृष्टिभ्य एव च। नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे ॥ ८.

त्याचप्रमाणे सूर्याच्या उष्णतेने तापलेल्या पाण्यातून आणि पावसातून, विविध प्राणी जनावरांच्या शरीरातून जन्म घेतात.

मीनकाः पिप्पला दंशास्तथा तित्तिरपुत्रिकाः। नीलचित्राश्च जायन्ते ह्यलका बहुविस्तराः ॥ ८.

मासे, पिंपळा कीडे, डास, तित्तिर पक्ष्यांची पिल्ले आणि निळ्या व रंगीबेरंगी असंख्य जीव असेच निर्माण होतात.

जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तवस्त्विमे। काशातो यञ्जकाः कीटनलदा बहुपादकाः ॥ ८.

हे जलचर आणि घामातून जन्मणारे जीव निर्माण होतात; त्यात गवत, डास, ऊस पोखरणारे कीडे आणि अनेक पाय असणारे जीवही आहेत.

सिहला रोमलाश्चैव पिच्छलाः परिकीर्त्तिताः। इत्येमादिर्हि गणो जलजः स्वेदजः स्मृतः ॥ ८.

सिहला, रोमला आणि पिच्छला हेही सांगितले आहेत; अशा प्रकारे जलचर आणि घामातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हा समुदाय ओळखला जातो.

सर्पिर्भ्यो माषमुद्गानां जायन्ते क्रमशस्तथा। जम्बुबिल्वाम्रपूगेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः ॥ ८.

तुपातून, माश आणि मूग यांमधून एकामागोमाग प्राणी जन्मतात; तसेच जांभूळ, बेल, आंबा आणि इतर फळांमधूनही जीव निर्माण होतात.

मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च। तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ॥ ८.

मूग, फणस आणि तांदुळातून, तसेच ओल्या किंवा सुकलेल्या पोकळ्यांत आणि साठवलेल्या धान्यातूनही जीव निर्माण होतात.

अन्येभ्योऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा। जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च ॥ ८.

इतर अनेक वस्तूंमधूनही जीव जन्म घेतात, पण ते तिथे फार काळ राहत नाहीत; घोडे आणि इतर प्राणी, तसेच विषारी वस्तूंमधूनही जीव निर्माण होतात.

बहून्यहानि निःक्षिप्ते सम्भवन्ति च गोमये। जायन्ते कृमयो विप्रा काष्ठेभ्यश्च घुणादयः ॥ ८.

गोमय अनेक दिवस पडून राहिल्यावर त्यात असंख्य जीव निर्माण होतात; ऋषीहो, लाकडातून किडे आणि घुंग्यांसारखे जीवही जन्म घेतात.

क्रमाद्‌द्रुमाणां जायन्ते विविधा नीलमक्षिकाः। तथा शुष्कविकारेभ्यः पुत्रिकाः प्रभवन्ति च ॥ ८.

झाडांमध्ये एकामागोमाग निळ्या रंगाच्या विविध माश्या जन्मतात; तसेच सुकलेल्या पदार्थांतून पिल्ले निर्माण होतात.

कालिका शतिकेभ्यश्च सर्पा जायन्ति सर्वशः। संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् ॥ ८.

काळ्या कापडातून सर्वत्र साप जन्मतात; आणि सुकलेल्या गोमयातून घामातून जन्मणारे विंचूही निर्माण होतात.

गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च जायन्ते जन्तवः प्रभो। मत्स्यादयश्च विविधा अण्डकुक्षौ विशेषतः ॥ ८.

गायी आणि म्हशींपासूनही, प्रभो, जीव जन्मतात; विशेषतः विविध प्रकारचे मासे आणि इतर प्राणी अंड्यातून तयार होतात.

चैवीरिकाश्च जायन्ते तथा गोजाकुलानि च। तथान्यानि च सूक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे चैवीरिका आणि गायींच्या कळपांचाही जन्म होतो. तसेच इतर सूक्ष्म जीव, जसे जळौक वगैरे, ह्यांच्याही अनेक जाती निर्माण होतात.

मक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जात योऽपरे । प्रायेण तु वसन्त्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे ॥ ८.

माशींच्या विविध जाती निर्माण होतात, आणि इतर प्रकारचे जीवही, जे प्रामुख्याने उरलेले पाणी किंवा चिखलात राहतात, तेही जन्माला येतात.

मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च। तृणेभ्यश्चैव जायन्ते पुत्रिका पुत्रभासकाः ॥ ८.

मच्छर आणि मधमाश्यांच्या वेगवेगळ्या जाती निर्माण होतात. तसेच गवतामधून पुत्रिका आणि पुत्रभासक नावाचे जीवही जन्म घेतात.

मणिच्छेदास्तथा व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः। शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्तिह ॥ ८.

मणीचे तुकडे, साप आणि जहाजात जन्म घेणारे जीव असे सांगितले आहेत. तसेच शेणातून शतावरीच्या विविध जाती निर्माण होतात.

एवमादिरसङ्ख्यातो गणः संस्वेदजो मया। समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ॥ ८.

अशा प्रकारे घामातून जन्म घेणाऱ्या या असंख्य जीवांचा संक्षिप्त उल्लेख मी केला आहे. हे सर्व पूर्वीच्या कर्मामुळे निर्माण झालेले मानले जातात.

तथाऽन्ये नैऋताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः। पूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे इतर नैरृत नावाचे जीव आहेत, जे उपसर्गातून जन्मलेले मानले जातात. त्यातले काही गर्भातून जन्मतात, तर काही आपोआप निर्माण होतात असे मानले जाते.

प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः । केचित्तु योनिजा देवाः केचिदेवानिमित्ततः ॥ ८.

सर्व देवता बहुतेक वेळा प्रकट होऊन जन्म घेतात असे समजावे. काही देवता मात्र गर्भातून जन्मतात, तर काही कारणाशिवाय निर्माण होतात.

तूलालाघश्च कोलश्च शिवा कन्या तथैव च। अपत्यं सरमायास्तु गणा वै सरमादयः ॥ ८.

तुलालाघ, कोल, शिवा आणि कन्या हे तसेच सरमा हिची संतती — म्हणजे सरमादयांचा समूह — हे सर्व सांगितले आहेत.