वायुपुराणम्

आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथैव च। उद्गात्रं सामभिश्वक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः। ब्रह्मत्वमकरोद्यज्ञे वेदेनाथर्वणेन तु ।। ६०.

यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी अध्वर्यू, ऋग्वेदाच्या मंत्रांनी होतार, सामवेदाच्या मंत्रांनी उद्गातार आणि अथर्ववेदाच्या मंत्रांनी ब्रह्मन् असे नेमले; यज्ञात ब्रह्मन् पदही अथर्ववेदानेच मिळाले.

ततः सऋचमुद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्प यत्। होतृकं कल्प्यते तेन यज्ञवाहं जगद्धितम् ।। ६०.

मग ऋचांचा संग्रह करून त्याने ऋग्वेदाची रचना केली; त्यामुळे होताराचे स्थान निश्चित झाले, जो जगाच्या कल्याणासाठी यज्ञ करतो.

सामभिः सामवेदञ्च तेनोद्गात्रमरोचयत् । राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत् ।। ६०.

साम मंत्रांनी त्याने सामवेदाची रचना केली आणि उद्गातार नेमला; तर अथर्ववेदाने राजाचे सर्व कर्मकांड करवले.

आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कुलकर्मभिः। पुराणसंहिताश्चक्रे पुराणार्थविशारदः ।। ६०.

कथा, उपकथा, गीते आणि कुलकर्मे यांच्या माध्यमातून, पुराणार्थ जाणणाऱ्याने पुराण संहितांचा संग्रह केला.

यच्छिष्टन्तु यजुर्वेदे तेन यज्ञमथायुजत्। युञ्जानः स यजुर्वेदे इति शास्त्रविनिश्चयः ।। ६०.

यजुर्वेदात जे उरले, त्याने पुन्हा यज्ञात जोडले; जो यजुर्वेदाने असे यज्ञ करतो, तो शास्त्रानुसार योग्य ठरतो.

पदानामुद्धृतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि वै । स तेनोद्धृतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः। प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा युज्यते तु सः ।। ६०.

पदांचे वेगळेपण असल्याने यजुर्वेदातील मंत्र विसंगत आहेत; त्यातील वेगळेपणाच्या सामर्थ्यामुळे, वेदपारंगत ऋत्विज त्याचा उपयोग करतात आणि त्यामुळे अश्वमेध यज्ञही साधता येतो.

ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तद् विधा पुनः । द्विष्कृत्वा संयुगे चैव शिष्याभ्यामददत्प्रभुः ।। ६०.

पैलाने ऋचा घेतल्या आणि नियमानुसार पुन्हा विभागल्या; दोन भाग करून, त्या आपल्या दोन शिष्यांना दिल्या.

इन्द्रप्रमतये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च। चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलिर्द्विजसत्तमः। शिष्यानध्यापयामास शुश्रूषाभिरतान् हितान् ।। ६०.

एक भाग इंद्रप्रमति आणि दुसरा बाष्कल यांना दिला; बाष्कल या श्रेष्ठ द्विजाने चार संहितांचे विभाग केले आणि आपल्या सेवाभावी, ऐकण्यास उत्सुक शिष्यांना शिकवले.

बोधन्तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमाठरम्। पाराशरं तृतीयान्तु याज्ञवल्क्यामथापराम् ।। ६०.

पहिली शाखा बोध, दुसरी अग्निमाठर, तिसरी पाराशर आणि चौथी याज्ञवल्क्य अशी होती.

इन्द्रप्रमतिरेकान्तु संहितां द्विजसत्तमः। अध्यापयन्महाभागं मार्कण्डेयं यशस्विनम् ।। ६०.

इंद्रप्रमति या श्रेष्ठ द्विजाने एक संहिता महाभाग, यशस्वी मार्कंडेय यांना शिकवली.

सत्यश्रवसमग्र्यन्तु पुत्रं स तु महायशाः। सत्यश्रवाः सत्यहितं पुनरध्यापयद् द्विजः ।। ६०.

सत्यश्रवस या कीर्तीमानाने आपल्या पुत्र सत्यश्रवस यांना शिकवले; त्यांनी पुन्हा सत्यहित या द्विजाला शिकवले.

सोऽपि सत्यतरं पुत्रं पुनरध्यापयद्विभुः। सत्यश्रियं महात्मानं सत्यधर्मपरायणम् ।। ६०.

त्यांनीही आपल्या पुत्र सत्यतर यांना शिकवले; तो महात्मा सत्यश्री, सत्यधर्माला वाहिलेला होता.

अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः । सत्यश्रियस्तु विद्वासः शास्त्रग्रहणतत्पराः ।। ६०.

त्यांना तीन अत्यंत तेजस्वी शिष्य होते; सत्यश्रीचे हे विद्वान शिष्य शास्त्र शिकण्यात मन लावून होते.

शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथ(ा)न्तरः । बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्तकाः ।। ६०.

त्यांच्यात प्रथम शाकल्य होता, त्यानंतर रथांतऱ नावाचा दुसरा, बाष्कली आणि भरद्वाज — हे शाखांचे प्रवर्तक झाले.

देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः। जनकस्यस यज्ञे वै विनाशमगमद् द्विजः ।। ६०.

देवमित्र, जो शाकल्य म्हणून ओळखला जातो, आपल्या विद्या आणि अहंकारामुळे गर्विष्ठ झाला होता; जनकाच्या यज्ञात त्या द्विजाचा नाश झाला.

कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः। जनकस्याश्वमेधेन कथं वादो बभूव ह ।। ६०.

तो ऋषी, आपल्या विद्या आणि गर्वामुळे, कसा नष्ट झाला? जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात वाद कसा निर्माण झाला?

किमर्थञ्चाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा। सर्वमेतद्यथावृत्तमाचक्ष्व विदितन्तव। ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा तदुत्तरमथाब्रवीत् ।। ६०.

तो वाद कोणत्या कारणासाठी झाला, कोणाबरोबर झाला आणि कसा घडला? हे सर्व जसं घडलं तसं मला सांग, कारण तुला ते माहीत आहे. ऋषींचं बोलणं ऐकून त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः। ऋषीणान्तु सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः। राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः ।। ६०.

जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात मोठं संमेलन झालं; तिथे हजारो ऋषी वेगवेगळ्या समूहांनी आले, राजर्षी जनकाचा यज्ञ पाहण्यासाठी.

आगतान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः। कोन्वेषां ब्राह्मणः श्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत्। इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः ।। ६०.

ते सर्व ब्राह्मण एकत्र आलेले पाहून, राजाला मनात विचार आला — 'या सर्व ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ कोण आहे? आणि मी हे कसं ठरवू?' असं ठरवून राजाने मनाशी निश्चय केला.

गवां सहस्रमादाय सुवर्णमधिकं ततः। ग्रामान् रत्नानि दासांश्च मुनीन् प्राह नराधिपः। सर्वानहं प्रपन्ननोऽस्मि शिरसा श्रेष्ठभागिनः ।। ६०.

राजाने हजार गायी, पुष्कळ सोनं, गावे, रत्ने आणि दास गोळा करून, त्या सर्व मुनींना म्हणाला — 'जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे, त्याला मी डोकं टेकवतो.'

यदेतदाहृतं वित्तं ये वः श्रेष्ठतमो भवेत्। तस्मै तदुपनीतं हि विद्यावित्तं द्विजोत्तमाः ।। ६०.

'हे सगळं धन जे आणलं आहे, ते तुमच्यात जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे त्याला द्या, हे द्विजश्रेष्ठांनो; त्यालाच ही विद्या आणि संपत्ती मिळू द्या.'

जनकस्य वचः श्रुत्वा मुनयस्ते श्रुतिक्षमाः। दृष्ट्वा धनं महासारं धनवृद्ध्या जिघृक्षवः । श्रद्धयाञ्चक्रुरन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणाः ।। ६०.

जनकाचं बोलणं ऐकून, वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या त्या मुनींनी, ते मोठं आणि मौल्यवान धन पाहून, त्याची मिळकत व्हावी म्हणून, एकमेकांशी वेदज्ञानाच्या जोरावर वाद घालायला सुरुवात केली.

मनसा गतवित्तास्ते ममेदं धनमित्युत। ममैवैतन्न वेत्यन्यो ब्रूहि किं वा विकल्ष्यते। इत्येवं धनदोषेण वादांश्चक्रुरनेकशः ।। ६०.

त्यांच्या मनात धनाची लालसा निर्माण झाली — 'हे धन माझंच आहे,' असं एक म्हणे; दुसरा म्हणे, 'ते तुझं नाही, माझंच आहे — काय ठरवायचं ते सांग.' अशा प्रकारे धनाच्या मोहामुळे त्यांनी अनेक वाद घातले.

तथान्यस्तत्र वै विद्वान् ब्रह्मवाहसुतः कविः। याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः ।। ६०.

तिथे आणखी एक विद्वान होता — ब्रह्मवाहाचा पुत्र, कवी, याज्ञवल्क्य, तेजस्वी, तपस्वी आणि ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ.

ब्रह्मणोऽङ्गात् समुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्। शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो धनमेतद् गृहाण भो ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या अंशातून जन्मलेला तो, गोड आवाजात म्हणाला — 'हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ शिष्य, हे धन घे.'

नयस्व च गृहं वत्स ममैतन्नात्र संशयः। सर्ववेदेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः। योवा न प्रीयते विप्रः स मे ह्यवतु माऽचिरम् ।। ६०.

'हे बाळ, हे धन घरी घेऊन जा; यात काहीच शंका नाही. सर्व वेदांमध्ये मीच वक्ता आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही. जर एखादा ब्राह्मण समाधानी नसेल, तर तो लगेच मला सोडून जाऊ शकतो.'

ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्धः समुद्र इव सम्प्लवे । तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव ।। ६०.

तेव्हा ब्रह्मज्ञानाचं मोठं समुद्र ढवळलं गेलं, जसं समुद्र वादळात असतो; याज्ञवल्क्य शांतपणे, हसत हसत त्यांना म्हणाला.

क्रोध माकार्षुविद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः। वदामहे यथायुक्तं जिज्ञासन्तः परस्परम् ।। ६०.

'विद्वानहो, रागावू नका; तुम्ही सत्य बोलणारे आहात. आपण योग्य रीतीने वाद करूया आणि एकमेकांना समजून घेऊया.'

ततोऽभ्युपागमंस्तेषां वादा जग्मुरनेकशः। सहस्रधा शुभैरर्थैः सूक्ष्मदर्शनसम्भवैः ।। ६०.

मग त्यांच्यात संमती झाल्यावर, अनेक वाद सुरू झाले, हजारो प्रकारांनी, सुंदर मुद्द्यांनी आणि सूक्ष्म विचारांनी.