वायुपुराणम्

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लोकहिते रतः। वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत्प्रभुः ।। ६०.

असे सांगितल्यावर, 'तसेच होवो' असे म्हणून, लोकांच्या हितासाठी मनूंनी एक चार पायांचा वेद चार भागांत विभागला.

ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया। तदिदं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, लोकांच्या कल्याणासाठी, वेदांची ही रचना सध्याच्या काळात तुमच्यापर्यंत आली आहे.

मन्वन्तरेण वक्ष्यामि व्यतीतानां प्रकल्पनम्। प्रत्यक्षेण परोक्षं वै तन्निबोधत सत्तमाः ।। ६०.

मन्वंतरानुसार मी पूर्वीच्या वेदांची रचना सांगीन; ती प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन्ही प्रकारे जाणून घ्या, हे श्रेष्ठजनांनो.

अस्मिन् युगे कृतो व्यासः पाराशर्यः परन्तपः। द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः प्रकीर्तितः ।। ६०.

या युगात वेदांची विभागणी करणारे व्यास म्हणजे पराशरांचे पुत्र, द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध, आणि विष्णूंचा अंश मानला गेलेला आहे.

ब्रह्मणा चोदितः सोऽस्मिन् वेदं व्यस्तुं प्रचक्रमे। अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदकारणात् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाने प्रेरणा दिल्यावर, त्यांनी या युगात वेदांची विभागणी सुरू केली; मग वेदासाठी चार शिष्य निवडले.

जैमिनिञ्च सुमन्तुञ्च वैशम्पायनमेव च। पैलन्तेषां चतुर्थन्तु पञ्चमं लोमहर्षणम् ।। ६०.

जैमिनि, सुमन्तु, वैशंपायन आणि चौथे पैल, पाचवे लोमहर्षण हे त्या मंडळीतील होते.

ऋग्वेदश्रावकं पैलञ्जग्राह विधिवद् द्विजम् । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ।। ६०.

पैल या द्विजाने योग्य रीतीने ऋग्वेदाचा पाठ करणारा म्हणून स्थान मिळवले, तर वैशंपायन यजुर्वेदाचा प्रवक्ता ठरला.

जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सोऽन्वपद्यत। तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।। ६०.

जैमिनि सायवेदाचा अर्थ सांगणारा झाला आणि सुमन्तु ऋषी श्रेष्ठ अथर्ववेदाचा पाठ करणारा ठरला.

इतिहासपुराणस्य वक्तारं सम्यगेव हि। माञ्चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः ।। ६०.

इतिहास आणि पुराण यांचे योग्य निवेदन करणारा म्हणून भगवंत ईश्वराने मलाही स्वीकारले.

एक आसीद्यजुर्वेदस्तञ्चतुर्द्धा व्यकल्पयत्। चतुर्होत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत् ।। ६०.

एक यजुर्वेद होता, त्याला त्याने चार भागांत विभागले; त्यातून चार होतार निर्माण झाले आणि त्यामुळे यज्ञाची रचना झाली.

आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथैव च। उद्गात्रं सामभिश्वक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः। ब्रह्मत्वमकरोद्यज्ञे वेदेनाथर्वणेन तु ।। ६०.

यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी अध्वर्यू, ऋग्वेदाच्या मंत्रांनी होतार, सामवेदाच्या मंत्रांनी उद्गातार आणि अथर्ववेदाच्या मंत्रांनी ब्रह्मन् असे नेमले; यज्ञात ब्रह्मन् पदही अथर्ववेदानेच मिळाले.

ततः सऋचमुद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्प यत्। होतृकं कल्प्यते तेन यज्ञवाहं जगद्धितम् ।। ६०.

मग ऋचांचा संग्रह करून त्याने ऋग्वेदाची रचना केली; त्यामुळे होताराचे स्थान निश्चित झाले, जो जगाच्या कल्याणासाठी यज्ञ करतो.

सामभिः सामवेदञ्च तेनोद्गात्रमरोचयत् । राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत् ।। ६०.

साम मंत्रांनी त्याने सामवेदाची रचना केली आणि उद्गातार नेमला; तर अथर्ववेदाने राजाचे सर्व कर्मकांड करवले.

आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कुलकर्मभिः। पुराणसंहिताश्चक्रे पुराणार्थविशारदः ।। ६०.

कथा, उपकथा, गीते आणि कुलकर्मे यांच्या माध्यमातून, पुराणार्थ जाणणाऱ्याने पुराण संहितांचा संग्रह केला.

यच्छिष्टन्तु यजुर्वेदे तेन यज्ञमथायुजत्। युञ्जानः स यजुर्वेदे इति शास्त्रविनिश्चयः ।। ६०.

यजुर्वेदात जे उरले, त्याने पुन्हा यज्ञात जोडले; जो यजुर्वेदाने असे यज्ञ करतो, तो शास्त्रानुसार योग्य ठरतो.

पदानामुद्धृतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि वै । स तेनोद्धृतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः। प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा युज्यते तु सः ।। ६०.

पदांचे वेगळेपण असल्याने यजुर्वेदातील मंत्र विसंगत आहेत; त्यातील वेगळेपणाच्या सामर्थ्यामुळे, वेदपारंगत ऋत्विज त्याचा उपयोग करतात आणि त्यामुळे अश्वमेध यज्ञही साधता येतो.

ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तद् विधा पुनः । द्विष्कृत्वा संयुगे चैव शिष्याभ्यामददत्प्रभुः ।। ६०.

पैलाने ऋचा घेतल्या आणि नियमानुसार पुन्हा विभागल्या; दोन भाग करून, त्या आपल्या दोन शिष्यांना दिल्या.

इन्द्रप्रमतये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च। चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलिर्द्विजसत्तमः। शिष्यानध्यापयामास शुश्रूषाभिरतान् हितान् ।। ६०.

एक भाग इंद्रप्रमति आणि दुसरा बाष्कल यांना दिला; बाष्कल या श्रेष्ठ द्विजाने चार संहितांचे विभाग केले आणि आपल्या सेवाभावी, ऐकण्यास उत्सुक शिष्यांना शिकवले.

बोधन्तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमाठरम्। पाराशरं तृतीयान्तु याज्ञवल्क्यामथापराम् ।। ६०.

पहिली शाखा बोध, दुसरी अग्निमाठर, तिसरी पाराशर आणि चौथी याज्ञवल्क्य अशी होती.

इन्द्रप्रमतिरेकान्तु संहितां द्विजसत्तमः। अध्यापयन्महाभागं मार्कण्डेयं यशस्विनम् ।। ६०.

इंद्रप्रमति या श्रेष्ठ द्विजाने एक संहिता महाभाग, यशस्वी मार्कंडेय यांना शिकवली.

सत्यश्रवसमग्र्यन्तु पुत्रं स तु महायशाः। सत्यश्रवाः सत्यहितं पुनरध्यापयद् द्विजः ।। ६०.

सत्यश्रवस या कीर्तीमानाने आपल्या पुत्र सत्यश्रवस यांना शिकवले; त्यांनी पुन्हा सत्यहित या द्विजाला शिकवले.

सोऽपि सत्यतरं पुत्रं पुनरध्यापयद्विभुः। सत्यश्रियं महात्मानं सत्यधर्मपरायणम् ।। ६०.

त्यांनीही आपल्या पुत्र सत्यतर यांना शिकवले; तो महात्मा सत्यश्री, सत्यधर्माला वाहिलेला होता.

अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः । सत्यश्रियस्तु विद्वासः शास्त्रग्रहणतत्पराः ।। ६०.

त्यांना तीन अत्यंत तेजस्वी शिष्य होते; सत्यश्रीचे हे विद्वान शिष्य शास्त्र शिकण्यात मन लावून होते.

शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथ(ा)न्तरः । बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्तकाः ।। ६०.

त्यांच्यात प्रथम शाकल्य होता, त्यानंतर रथांतऱ नावाचा दुसरा, बाष्कली आणि भरद्वाज — हे शाखांचे प्रवर्तक झाले.

देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः। जनकस्यस यज्ञे वै विनाशमगमद् द्विजः ।। ६०.

देवमित्र, जो शाकल्य म्हणून ओळखला जातो, आपल्या विद्या आणि अहंकारामुळे गर्विष्ठ झाला होता; जनकाच्या यज्ञात त्या द्विजाचा नाश झाला.

कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः। जनकस्याश्वमेधेन कथं वादो बभूव ह ।। ६०.

तो ऋषी, आपल्या विद्या आणि गर्वामुळे, कसा नष्ट झाला? जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात वाद कसा निर्माण झाला?

किमर्थञ्चाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा। सर्वमेतद्यथावृत्तमाचक्ष्व विदितन्तव। ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा तदुत्तरमथाब्रवीत् ।। ६०.

तो वाद कोणत्या कारणासाठी झाला, कोणाबरोबर झाला आणि कसा घडला? हे सर्व जसं घडलं तसं मला सांग, कारण तुला ते माहीत आहे. ऋषींचं बोलणं ऐकून त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः। ऋषीणान्तु सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः। राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः ।। ६०.

जनकाच्या अश्वमेध यज्ञात मोठं संमेलन झालं; तिथे हजारो ऋषी वेगवेगळ्या समूहांनी आले, राजर्षी जनकाचा यज्ञ पाहण्यासाठी.

आगतान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः। कोन्वेषां ब्राह्मणः श्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत्। इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः ।। ६०.

ते सर्व ब्राह्मण एकत्र आलेले पाहून, राजाला मनात विचार आला — 'या सर्व ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ कोण आहे? आणि मी हे कसं ठरवू?' असं ठरवून राजाने मनाशी निश्चय केला.