वायुपुराणम्

इत्येतद्ब्राह्मणस्यादौ विहितं लक्षणं बुधः । तस्य तद्वृत्तिरुद्दिष्टा व्याख्याप्यनुपदं द्विजैः ।। ५९.

म्हणून सुरुवातीला ब्राह्मणाचे गुण विद्वानांनी ठरवले आहेत; त्याचे आचरणही सांगितले असून, ते द्विजांनी टप्प्याटप्प्याने समजावून सांगायचे आहे.

मन्त्राणां कल्पनं चैव विधिदृष्टेषु कर्मसु। मन्त्रो मन्त्रयतेर्धातोर्ब्राह्मणो ब्रह्मणोऽवनात् ।। ५९.

मंत्रांची रचना ही विधीने ठरवलेल्या कर्मांसाठीच असते; 'मंत्र' हा 'मंत्रय' या धातूपासून, आणि 'ब्राह्मण' हा ब्रह्माचे रक्षण करणारा म्हणून ओळखला जातो.

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। ५९.

सूत्र जाणणाऱ्यांच्या मते, सूत्र म्हणजे थोडक्यात, स्पष्ट, सारगर्भ, सर्वदूर पोहोचणारे, अनावश्यक पुनरुक्ती नसलेले आणि निर्दोष असे वचन.

ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुः सुदुस्तरम्। कथं वेदा पुरा व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते ।। ६०.

ते शब्द ऐकून ऋषींनी सूताला विचारले, 'हे फार कठीण आहे; पूर्वी वेद कसे विभागले गेले होते? ते आम्हाला सांग, हे महाबुद्धिमान'.

द्वापरे तु परावृत्ते मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे । ब्रह्मा मनुमुवाचेदं तद्वदिष्ये महामते ।। ६०.

द्वापरयुग संपल्यावर, स्वायंभुव मनूच्या काळात, ब्रह्मदेवाने मनूस हे सांगितले; ते मी तुला सांगतो, हे महाबुद्धिमान.

परिवृत्ते युगे तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः। संवृत्तां युग दोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम् ।। ६०.

युग बदलल्यावर, प्रिय, द्विज लोकांची शक्ती कमी झाली; युगाच्या दोषामुळे सर्वजण आपापल्या क्रमाने दुर्बल झाले.

भ्रश्यमानं युगवशादल्पशिष्टं हि दृश्यते। दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतादिदम् ।। ६०.

युगाच्या प्रभावामुळे जे उरले आहे ते फारच थोडे दिसते; कृतयुग आणि इतर युगांतील मूळाचा फक्त दहा हजारावा भागच उरला आहे.

वीर्यं तेजो बलं वाक्यं सर्वञ्चैव प्रणश्यति। वेदवेदा हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम् ।। ६०.

शक्ती, तेज, बळ, वाणी आणि सर्व काही नष्ट होते; वेदांचे रक्षण करावे, वेदांचा नाश होऊ नये.

वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति। यत्रे नष्टे देवनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति ।। ६०.

वेदांचा नाश झाल्यावर यज्ञही नष्ट होईल; यज्ञ नाहीसा झाला की देवतांचाही नाश होईल, आणि मग सर्व काही संपेल.

आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्रसंज्ञितः। पुनर्दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो वै सर्वकामधुक् ।। ६०.

पहिला वेद चार पायांचा होता आणि त्यात एक लाख ऋचा होत्या; संपूर्ण यज्ञ त्याच्या दहा पट मोठा होता आणि तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होता.

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लोकहिते रतः। वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत्प्रभुः ।। ६०.

असे सांगितल्यावर, 'तसेच होवो' असे म्हणून, लोकांच्या हितासाठी मनूंनी एक चार पायांचा वेद चार भागांत विभागला.

ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया। तदिदं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, लोकांच्या कल्याणासाठी, वेदांची ही रचना सध्याच्या काळात तुमच्यापर्यंत आली आहे.

मन्वन्तरेण वक्ष्यामि व्यतीतानां प्रकल्पनम्। प्रत्यक्षेण परोक्षं वै तन्निबोधत सत्तमाः ।। ६०.

मन्वंतरानुसार मी पूर्वीच्या वेदांची रचना सांगीन; ती प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन्ही प्रकारे जाणून घ्या, हे श्रेष्ठजनांनो.

अस्मिन् युगे कृतो व्यासः पाराशर्यः परन्तपः। द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः प्रकीर्तितः ।। ६०.

या युगात वेदांची विभागणी करणारे व्यास म्हणजे पराशरांचे पुत्र, द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध, आणि विष्णूंचा अंश मानला गेलेला आहे.

ब्रह्मणा चोदितः सोऽस्मिन् वेदं व्यस्तुं प्रचक्रमे। अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदकारणात् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाने प्रेरणा दिल्यावर, त्यांनी या युगात वेदांची विभागणी सुरू केली; मग वेदासाठी चार शिष्य निवडले.

जैमिनिञ्च सुमन्तुञ्च वैशम्पायनमेव च। पैलन्तेषां चतुर्थन्तु पञ्चमं लोमहर्षणम् ।। ६०.

जैमिनि, सुमन्तु, वैशंपायन आणि चौथे पैल, पाचवे लोमहर्षण हे त्या मंडळीतील होते.

ऋग्वेदश्रावकं पैलञ्जग्राह विधिवद् द्विजम् । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ।। ६०.

पैल या द्विजाने योग्य रीतीने ऋग्वेदाचा पाठ करणारा म्हणून स्थान मिळवले, तर वैशंपायन यजुर्वेदाचा प्रवक्ता ठरला.

जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सोऽन्वपद्यत। तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।। ६०.

जैमिनि सायवेदाचा अर्थ सांगणारा झाला आणि सुमन्तु ऋषी श्रेष्ठ अथर्ववेदाचा पाठ करणारा ठरला.

इतिहासपुराणस्य वक्तारं सम्यगेव हि। माञ्चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः ।। ६०.

इतिहास आणि पुराण यांचे योग्य निवेदन करणारा म्हणून भगवंत ईश्वराने मलाही स्वीकारले.

एक आसीद्यजुर्वेदस्तञ्चतुर्द्धा व्यकल्पयत्। चतुर्होत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत् ।। ६०.

एक यजुर्वेद होता, त्याला त्याने चार भागांत विभागले; त्यातून चार होतार निर्माण झाले आणि त्यामुळे यज्ञाची रचना झाली.

आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथैव च। उद्गात्रं सामभिश्वक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः। ब्रह्मत्वमकरोद्यज्ञे वेदेनाथर्वणेन तु ।। ६०.

यजुर्वेदाच्या मंत्रांनी अध्वर्यू, ऋग्वेदाच्या मंत्रांनी होतार, सामवेदाच्या मंत्रांनी उद्गातार आणि अथर्ववेदाच्या मंत्रांनी ब्रह्मन् असे नेमले; यज्ञात ब्रह्मन् पदही अथर्ववेदानेच मिळाले.

ततः सऋचमुद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्प यत्। होतृकं कल्प्यते तेन यज्ञवाहं जगद्धितम् ।। ६०.

मग ऋचांचा संग्रह करून त्याने ऋग्वेदाची रचना केली; त्यामुळे होताराचे स्थान निश्चित झाले, जो जगाच्या कल्याणासाठी यज्ञ करतो.

सामभिः सामवेदञ्च तेनोद्गात्रमरोचयत् । राज्ञस्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत् ।। ६०.

साम मंत्रांनी त्याने सामवेदाची रचना केली आणि उद्गातार नेमला; तर अथर्ववेदाने राजाचे सर्व कर्मकांड करवले.

आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कुलकर्मभिः। पुराणसंहिताश्चक्रे पुराणार्थविशारदः ।। ६०.

कथा, उपकथा, गीते आणि कुलकर्मे यांच्या माध्यमातून, पुराणार्थ जाणणाऱ्याने पुराण संहितांचा संग्रह केला.

यच्छिष्टन्तु यजुर्वेदे तेन यज्ञमथायुजत्। युञ्जानः स यजुर्वेदे इति शास्त्रविनिश्चयः ।। ६०.

यजुर्वेदात जे उरले, त्याने पुन्हा यज्ञात जोडले; जो यजुर्वेदाने असे यज्ञ करतो, तो शास्त्रानुसार योग्य ठरतो.

पदानामुद्धृतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि वै । स तेनोद्धृतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः। प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा युज्यते तु सः ।। ६०.

पदांचे वेगळेपण असल्याने यजुर्वेदातील मंत्र विसंगत आहेत; त्यातील वेगळेपणाच्या सामर्थ्यामुळे, वेदपारंगत ऋत्विज त्याचा उपयोग करतात आणि त्यामुळे अश्वमेध यज्ञही साधता येतो.

ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तद् विधा पुनः । द्विष्कृत्वा संयुगे चैव शिष्याभ्यामददत्प्रभुः ।। ६०.

पैलाने ऋचा घेतल्या आणि नियमानुसार पुन्हा विभागल्या; दोन भाग करून, त्या आपल्या दोन शिष्यांना दिल्या.

इन्द्रप्रमतये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च। चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलिर्द्विजसत्तमः। शिष्यानध्यापयामास शुश्रूषाभिरतान् हितान् ।। ६०.

एक भाग इंद्रप्रमति आणि दुसरा बाष्कल यांना दिला; बाष्कल या श्रेष्ठ द्विजाने चार संहितांचे विभाग केले आणि आपल्या सेवाभावी, ऐकण्यास उत्सुक शिष्यांना शिकवले.

बोधन्तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमाठरम्। पाराशरं तृतीयान्तु याज्ञवल्क्यामथापराम् ।। ६०.

पहिली शाखा बोध, दुसरी अग्निमाठर, तिसरी पाराशर आणि चौथी याज्ञवल्क्य अशी होती.