वायुपुराणम्

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः। चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमस्तु भरद्वसुः ।। ५९.

वसिष्ठ, शक्ती, पराशर, चौथे इंद्रप्रमती आणि पाचवे भरद्वसु, यांची येथे नावे घेतली आहेत.

षष्ठस्तु मैत्रावरुणाः कुण्डिनः सप्तमस्तथा। सुद्युम्नश्चाष्टमश्चैव नवमोऽथ बृहस्पतिः। दशमस्तु भरद्वाजौ मन्त्रब्राह्मणकारकाः ।। ५९.

सहावे मैत्रावरुण, सातवे कुंडिन, आठवे सुद्युम्न, नववे बृहस्पती आणि दहावे दोन भरद्वाज — हे सर्व मंत्र आणि ब्राह्मणांचे रचयिता आहेत.

एते चैव हि कर्तारो विधर्मध्वंसकारिणः। लक्षणं ब्रह्मणश्चैतद्विहितं सर्वशाखिनाम् ।। ५९.

हे सर्वच विविध मतांची स्थापना करणारे आणि त्यांचा नाश करणारे आहेत. सर्व शाखांसाठी ब्रह्माचे हेच लक्षण ठरवले आहे.

हेतुर्हितेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितम्परैः। अथ वार्थपरि प्राप्तेर्हिनोतेर्गतिकर्मणः ।। ५९.

हिताचे कारण म्हणजे मूळ, जे इतरांनी सांगितलेले नष्ट करते, असे मानले जाते. किंवा अर्थप्राप्तीसाठी 'हिनु' या धातूचा अर्थ सोडणे असा आहे.

तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम् । निन्दां तामाहुराचार्या यद्दोषन्निन्द्यते वचः ।। ५९.

वाक्याचा अर्थ ठरवणे म्हणजेच त्याचे निरवचन सांगावे. जेव्हा दोषामुळे एखाद्या वाक्याची निंदा केली जाते, तेव्हा ती निंदा असे आचार्य म्हणतात.

प्रषूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशसां गुणवत्तया। इदन्त्विदमिदं नेदमित्यनिश्चित्य संशयः ।। ५९.

'प्रशू' या धातूपासून, म्हणजेच स्तुती करणे, गुण असलेली स्तुती म्हटली जाते. 'हे असेच आहे' की 'हे नाही' याबद्दल निश्चितता नसल्यास त्याला शंका असे म्हणतात.

इदमेव विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते । अन्यस्यान्यस्य चोक्तत्वाद्‌बुधैः परकृतिः स्मृता ।। ५९.

'हेच करावयाचे' — याला विधी म्हणतात. दुसऱ्याबद्दल काही सांगितले असल्यास, ते बुद्धिमान लोक 'परकृती' असे ओळखतात.

यो ह्यत्यन्ततरोक्तश्च पुराकल्पः स उच्यते। पुराविक्रान्तवाचित्वात् पुराकल्पस्य कल्पना ।। ५९.

जो अगदी प्राचीन आहे असे सांगितले जाते, त्याला 'पूर्वकल्प' म्हणतात. कारण तो आधीचा आहे असे म्हटले गेले आहे. म्हणून पूर्वकल्पाची कल्पना अशी ठरवली गेली आहे.

मन्त्रब्राह्मणकल्पैस्तु निगमैः शुद्धविस्तरैः । अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् ।। ५९.

मंत्र, ब्राह्मणकल्प आणि शुद्ध, विस्तृत वेद यांच्या माध्यमातून, नक्की सीमा न ठरवता, लोकांनी मर्यादा ठरवण्याची कल्पना मांडली आहे.

यथा हीदं तथा तद्वै इदं वापि तथैव तत्। इत्येष ह्युपदेशोऽयं दशमो ब्राह्मणस्य तु ।। ५९.

जसे हे तसेच ते, आणि हेही तसेच आहे—अशी ही दहावी शिकवण ब्राह्मणासाठी सांगितली आहे.

इत्येतद्ब्राह्मणस्यादौ विहितं लक्षणं बुधः । तस्य तद्वृत्तिरुद्दिष्टा व्याख्याप्यनुपदं द्विजैः ।। ५९.

म्हणून सुरुवातीला ब्राह्मणाचे गुण विद्वानांनी ठरवले आहेत; त्याचे आचरणही सांगितले असून, ते द्विजांनी टप्प्याटप्प्याने समजावून सांगायचे आहे.

मन्त्राणां कल्पनं चैव विधिदृष्टेषु कर्मसु। मन्त्रो मन्त्रयतेर्धातोर्ब्राह्मणो ब्रह्मणोऽवनात् ।। ५९.

मंत्रांची रचना ही विधीने ठरवलेल्या कर्मांसाठीच असते; 'मंत्र' हा 'मंत्रय' या धातूपासून, आणि 'ब्राह्मण' हा ब्रह्माचे रक्षण करणारा म्हणून ओळखला जातो.

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। ५९.

सूत्र जाणणाऱ्यांच्या मते, सूत्र म्हणजे थोडक्यात, स्पष्ट, सारगर्भ, सर्वदूर पोहोचणारे, अनावश्यक पुनरुक्ती नसलेले आणि निर्दोष असे वचन.

ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुः सुदुस्तरम्। कथं वेदा पुरा व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते ।। ६०.

ते शब्द ऐकून ऋषींनी सूताला विचारले, 'हे फार कठीण आहे; पूर्वी वेद कसे विभागले गेले होते? ते आम्हाला सांग, हे महाबुद्धिमान'.

द्वापरे तु परावृत्ते मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे । ब्रह्मा मनुमुवाचेदं तद्वदिष्ये महामते ।। ६०.

द्वापरयुग संपल्यावर, स्वायंभुव मनूच्या काळात, ब्रह्मदेवाने मनूस हे सांगितले; ते मी तुला सांगतो, हे महाबुद्धिमान.

परिवृत्ते युगे तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः। संवृत्तां युग दोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम् ।। ६०.

युग बदलल्यावर, प्रिय, द्विज लोकांची शक्ती कमी झाली; युगाच्या दोषामुळे सर्वजण आपापल्या क्रमाने दुर्बल झाले.

भ्रश्यमानं युगवशादल्पशिष्टं हि दृश्यते। दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतादिदम् ।। ६०.

युगाच्या प्रभावामुळे जे उरले आहे ते फारच थोडे दिसते; कृतयुग आणि इतर युगांतील मूळाचा फक्त दहा हजारावा भागच उरला आहे.

वीर्यं तेजो बलं वाक्यं सर्वञ्चैव प्रणश्यति। वेदवेदा हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम् ।। ६०.

शक्ती, तेज, बळ, वाणी आणि सर्व काही नष्ट होते; वेदांचे रक्षण करावे, वेदांचा नाश होऊ नये.

वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति। यत्रे नष्टे देवनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति ।। ६०.

वेदांचा नाश झाल्यावर यज्ञही नष्ट होईल; यज्ञ नाहीसा झाला की देवतांचाही नाश होईल, आणि मग सर्व काही संपेल.

आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्रसंज्ञितः। पुनर्दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो वै सर्वकामधुक् ।। ६०.

पहिला वेद चार पायांचा होता आणि त्यात एक लाख ऋचा होत्या; संपूर्ण यज्ञ त्याच्या दहा पट मोठा होता आणि तो सर्व इच्छा पूर्ण करणारा होता.

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लोकहिते रतः। वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत्प्रभुः ।। ६०.

असे सांगितल्यावर, 'तसेच होवो' असे म्हणून, लोकांच्या हितासाठी मनूंनी एक चार पायांचा वेद चार भागांत विभागला.

ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया। तदिदं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, लोकांच्या कल्याणासाठी, वेदांची ही रचना सध्याच्या काळात तुमच्यापर्यंत आली आहे.

मन्वन्तरेण वक्ष्यामि व्यतीतानां प्रकल्पनम्। प्रत्यक्षेण परोक्षं वै तन्निबोधत सत्तमाः ।। ६०.

मन्वंतरानुसार मी पूर्वीच्या वेदांची रचना सांगीन; ती प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन्ही प्रकारे जाणून घ्या, हे श्रेष्ठजनांनो.

अस्मिन् युगे कृतो व्यासः पाराशर्यः परन्तपः। द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः प्रकीर्तितः ।। ६०.

या युगात वेदांची विभागणी करणारे व्यास म्हणजे पराशरांचे पुत्र, द्वैपायन म्हणून प्रसिद्ध, आणि विष्णूंचा अंश मानला गेलेला आहे.

ब्रह्मणा चोदितः सोऽस्मिन् वेदं व्यस्तुं प्रचक्रमे। अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदकारणात् ।। ६०.

ब्रह्मदेवाने प्रेरणा दिल्यावर, त्यांनी या युगात वेदांची विभागणी सुरू केली; मग वेदासाठी चार शिष्य निवडले.

जैमिनिञ्च सुमन्तुञ्च वैशम्पायनमेव च। पैलन्तेषां चतुर्थन्तु पञ्चमं लोमहर्षणम् ।। ६०.

जैमिनि, सुमन्तु, वैशंपायन आणि चौथे पैल, पाचवे लोमहर्षण हे त्या मंडळीतील होते.

ऋग्वेदश्रावकं पैलञ्जग्राह विधिवद् द्विजम् । यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च ।। ६०.

पैल या द्विजाने योग्य रीतीने ऋग्वेदाचा पाठ करणारा म्हणून स्थान मिळवले, तर वैशंपायन यजुर्वेदाचा प्रवक्ता ठरला.

जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सोऽन्वपद्यत। तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् ।। ६०.

जैमिनि सायवेदाचा अर्थ सांगणारा झाला आणि सुमन्तु ऋषी श्रेष्ठ अथर्ववेदाचा पाठ करणारा ठरला.

इतिहासपुराणस्य वक्तारं सम्यगेव हि। माञ्चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः ।। ६०.

इतिहास आणि पुराण यांचे योग्य निवेदन करणारा म्हणून भगवंत ईश्वराने मलाही स्वीकारले.