वायुपुराणम्

ईश्वरा ऋषिकाश्चैव ये चान्ये वै तथा स्मृताः। एते मन्त्रक्षकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत ।। ५९.

ईश्वर आणि ऋषी, तसेच इतर जे स्मरणात आहेत, हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत, हे जाणून घ्या.

भृगुः काव्यः प्रचेतास्तु दधीचो ह्यात्मवानपि । और्वोऽथ जमदग्निश्च दिवः सारस्वत स्तथा ।। ५९.

भृगु, काव्य, प्रचेतस, आत्मसंयमी दधीच, और्व, जमदग्नी आणि दिव्य सारस्वत यांची येथे नावे घेतली आहेत.

अद्विषेण ह्यरूपश्च वीतहव्य सुमेधसः। वैन्यः पृथुर्दिवोदासः प्रश्वारो गृत्समान्नभः। एकोनविंशदित्येते ऋषयो मन्त्रवादिनः ।। ५९.

अद्विषेण, अरूप, वीतहव्य, सुमेधस, वैण्य, पृथु, दिवोदास, प्रश्वार, गृत्समान आणि नभ — हे एकूण एकोणवीस ऋषी मंत्रांचे उच्चार करणारे आहेत.

अङ्गिरा वेधसश्चैव भारद्वाजोऽथ बाष्कलिः। तथामृतस्तथा गार्ग्यः शेनी संहृतिरेव च ।। ५९.

अंगिरा, वेधस, भारद्वाज, बाष्कली, अमृत, गार्ग्य, शैनी आणि संहृति यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

पुरुकुत्सोऽथ मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च। आहार्योथाजमीढश्च ऋषभो वलिरेव च ।। ५९.

पुरुकुत्स, मांधाता, अंबरीष, आहार्य, अजमीढ, ऋषभ आणि वलि हेही या यादीत समाविष्ट आहेत.

पृषदश्वो विरूपश्च कण्वश्चैवाथ मुद्गलः। युवनाश्वः पौरुकुत्सस्त्रसद्दस्युः सदस्युमान् ।। ५९.

पृषदश्व, विरूप, कण्व, मुद्गल, युवनाश्व, पौरुकुत्स, त्रसद्दस्यु आणि सदस्युमान यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

उतथ्यश्च भरद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि । आयाप्यश्च सुवित्तिश्च वामदेवस्तथैव च ।। ५९.

उतथ्य, भारद्वाज, वाजश्रवा, आयाप्य, सुवित्ती आणि वामदेव यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

औगजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतपास्तथा। कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता अङ्गिरसो वराः। एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत ।। ५९.

औगज, बृहदुक्त, दीर्घतपास, कक्षीवान — हे तैंतीस अंगिरसांपैकी श्रेष्ठ ऋषी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत. आता कश्यपांची नावे ऐका.

काश्यपश्चैव वत्सारो विभ्रमो रैभ्य एव च। असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः ।। ५९.

कश्यप, वत्सार, विभ्रम, रैभ्य, असित आणि देवल — हे सहा ब्रह्मज्ञान सांगणारे आहेत.

अत्रिरर्च्चिसनश्चैव श्यामावांश्चाथ निष्ठुरः। वल्गूतको मुनिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च यः। इत्येते चात्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः ।। ५९.

अत्रि, अर्चिसन, श्यामावान, निष्ठुर, बुद्धिमान वाल्गूतक आणि पूर्वातिथी — हे सर्व अत्रिकुळातील, मंत्रांचे रचयिता आणि महान ऋषी आहेत.

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः। चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमस्तु भरद्वसुः ।। ५९.

वसिष्ठ, शक्ती, पराशर, चौथे इंद्रप्रमती आणि पाचवे भरद्वसु, यांची येथे नावे घेतली आहेत.

षष्ठस्तु मैत्रावरुणाः कुण्डिनः सप्तमस्तथा। सुद्युम्नश्चाष्टमश्चैव नवमोऽथ बृहस्पतिः। दशमस्तु भरद्वाजौ मन्त्रब्राह्मणकारकाः ।। ५९.

सहावे मैत्रावरुण, सातवे कुंडिन, आठवे सुद्युम्न, नववे बृहस्पती आणि दहावे दोन भरद्वाज — हे सर्व मंत्र आणि ब्राह्मणांचे रचयिता आहेत.

एते चैव हि कर्तारो विधर्मध्वंसकारिणः। लक्षणं ब्रह्मणश्चैतद्विहितं सर्वशाखिनाम् ।। ५९.

हे सर्वच विविध मतांची स्थापना करणारे आणि त्यांचा नाश करणारे आहेत. सर्व शाखांसाठी ब्रह्माचे हेच लक्षण ठरवले आहे.

हेतुर्हितेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितम्परैः। अथ वार्थपरि प्राप्तेर्हिनोतेर्गतिकर्मणः ।। ५९.

हिताचे कारण म्हणजे मूळ, जे इतरांनी सांगितलेले नष्ट करते, असे मानले जाते. किंवा अर्थप्राप्तीसाठी 'हिनु' या धातूचा अर्थ सोडणे असा आहे.

तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम् । निन्दां तामाहुराचार्या यद्दोषन्निन्द्यते वचः ।। ५९.

वाक्याचा अर्थ ठरवणे म्हणजेच त्याचे निरवचन सांगावे. जेव्हा दोषामुळे एखाद्या वाक्याची निंदा केली जाते, तेव्हा ती निंदा असे आचार्य म्हणतात.

प्रषूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशसां गुणवत्तया। इदन्त्विदमिदं नेदमित्यनिश्चित्य संशयः ।। ५९.

'प्रशू' या धातूपासून, म्हणजेच स्तुती करणे, गुण असलेली स्तुती म्हटली जाते. 'हे असेच आहे' की 'हे नाही' याबद्दल निश्चितता नसल्यास त्याला शंका असे म्हणतात.

इदमेव विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते । अन्यस्यान्यस्य चोक्तत्वाद्‌बुधैः परकृतिः स्मृता ।। ५९.

'हेच करावयाचे' — याला विधी म्हणतात. दुसऱ्याबद्दल काही सांगितले असल्यास, ते बुद्धिमान लोक 'परकृती' असे ओळखतात.

यो ह्यत्यन्ततरोक्तश्च पुराकल्पः स उच्यते। पुराविक्रान्तवाचित्वात् पुराकल्पस्य कल्पना ।। ५९.

जो अगदी प्राचीन आहे असे सांगितले जाते, त्याला 'पूर्वकल्प' म्हणतात. कारण तो आधीचा आहे असे म्हटले गेले आहे. म्हणून पूर्वकल्पाची कल्पना अशी ठरवली गेली आहे.

मन्त्रब्राह्मणकल्पैस्तु निगमैः शुद्धविस्तरैः । अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् ।। ५९.

मंत्र, ब्राह्मणकल्प आणि शुद्ध, विस्तृत वेद यांच्या माध्यमातून, नक्की सीमा न ठरवता, लोकांनी मर्यादा ठरवण्याची कल्पना मांडली आहे.

यथा हीदं तथा तद्वै इदं वापि तथैव तत्। इत्येष ह्युपदेशोऽयं दशमो ब्राह्मणस्य तु ।। ५९.

जसे हे तसेच ते, आणि हेही तसेच आहे—अशी ही दहावी शिकवण ब्राह्मणासाठी सांगितली आहे.

इत्येतद्ब्राह्मणस्यादौ विहितं लक्षणं बुधः । तस्य तद्वृत्तिरुद्दिष्टा व्याख्याप्यनुपदं द्विजैः ।। ५९.

म्हणून सुरुवातीला ब्राह्मणाचे गुण विद्वानांनी ठरवले आहेत; त्याचे आचरणही सांगितले असून, ते द्विजांनी टप्प्याटप्प्याने समजावून सांगायचे आहे.

मन्त्राणां कल्पनं चैव विधिदृष्टेषु कर्मसु। मन्त्रो मन्त्रयतेर्धातोर्ब्राह्मणो ब्रह्मणोऽवनात् ।। ५९.

मंत्रांची रचना ही विधीने ठरवलेल्या कर्मांसाठीच असते; 'मंत्र' हा 'मंत्रय' या धातूपासून, आणि 'ब्राह्मण' हा ब्रह्माचे रक्षण करणारा म्हणून ओळखला जातो.

अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम्। अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। ५९.

सूत्र जाणणाऱ्यांच्या मते, सूत्र म्हणजे थोडक्यात, स्पष्ट, सारगर्भ, सर्वदूर पोहोचणारे, अनावश्यक पुनरुक्ती नसलेले आणि निर्दोष असे वचन.

ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुः सुदुस्तरम्। कथं वेदा पुरा व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते ।। ६०.

ते शब्द ऐकून ऋषींनी सूताला विचारले, 'हे फार कठीण आहे; पूर्वी वेद कसे विभागले गेले होते? ते आम्हाला सांग, हे महाबुद्धिमान'.

द्वापरे तु परावृत्ते मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे । ब्रह्मा मनुमुवाचेदं तद्वदिष्ये महामते ।। ६०.

द्वापरयुग संपल्यावर, स्वायंभुव मनूच्या काळात, ब्रह्मदेवाने मनूस हे सांगितले; ते मी तुला सांगतो, हे महाबुद्धिमान.

परिवृत्ते युगे तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः। संवृत्तां युग दोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम् ।। ६०.

युग बदलल्यावर, प्रिय, द्विज लोकांची शक्ती कमी झाली; युगाच्या दोषामुळे सर्वजण आपापल्या क्रमाने दुर्बल झाले.

भ्रश्यमानं युगवशादल्पशिष्टं हि दृश्यते। दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतादिदम् ।। ६०.

युगाच्या प्रभावामुळे जे उरले आहे ते फारच थोडे दिसते; कृतयुग आणि इतर युगांतील मूळाचा फक्त दहा हजारावा भागच उरला आहे.

वीर्यं तेजो बलं वाक्यं सर्वञ्चैव प्रणश्यति। वेदवेदा हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम् ।। ६०.

शक्ती, तेज, बळ, वाणी आणि सर्व काही नष्ट होते; वेदांचे रक्षण करावे, वेदांचा नाश होऊ नये.

वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति। यत्रे नष्टे देवनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति ।। ६०.

वेदांचा नाश झाल्यावर यज्ञही नष्ट होईल; यज्ञ नाहीसा झाला की देवतांचाही नाश होईल, आणि मग सर्व काही संपेल.