वायुपुराणम्

तन्मात्राणि च सत्यञ्च ऋषन्ते ते महौजसः। सत्यर्षयस्ततस्ते वै परमाः सत्यदर्शनाः ।। ५९.

जे महाशक्तिमान आहेत, ते तन्मात्रा आणि सत्याचं दर्शन करतात. त्यांना सत्यर्षी म्हणतात, आणि त्यांच्यात जे श्रेष्ठ आहेत, ते परमसत्याचं दर्शन करणारे आहेत.

ऋषीणाञ्च सुतास्ते तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ऋषन्ति वै श्रुतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः। तस्मात् श्रुतर्षयस्तेऽपि श्रुतस्य परिदर्शनाः ।। ५९.

ऋषींची मुले म्हणजे ऋषिपुत्र. कारण त्यांनी ऐकलेलं आणि तत्त्वाने विशेष ज्ञान मिळवलं आहे, म्हणून त्यांना श्रुतर्षी म्हणतात, ते ऐकलेल्या गोष्टींचं खरे दर्शन करतात.

अव्यक्तात्मा महात्मा चाहङ्कारात्मा तथैव च। भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येता ऋषिजातीस्तु नामभिः पञ्च वै श्रृणु ।। ५९.

अप्रकट आत्मा, महान आत्मा, अहंकारस्वरूप आत्मा, भूतात्मा आणि इंद्रियात्मा—यांचं ज्ञान सांगितलं आहे. आता या पाच ऋषिजातींची नावे ऐक.

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहःक्रतुः। मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश। ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः ।। ५९.

भृगु, मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झालेले, स्वयंभू ईश्वर आहेत.

प्रवर्त्तन्ते ऋषेर्यस्मान्महांस्तस्मान्महर्षयः। ईश्वराणां सुतास्त्वेते ऋषयस्तान्निबोधत ।। ५९.

महान जे ऋषी आहेत, ते ऋषींपासून उत्पन्न झाले म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात. हे ऋषी ईश्वरांची मुले आहेत—हे जाणून ठेव.

काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्चोशनास्तथा। उतथ्यो वामदेवश्च अपोज्यश्चैशिजस्तथा ।। ५९.

काव्य, बृहस्पती, कश्यप, उशन, उतथ्य, वामदेव, अपोज्य आणि ऐशिज—

कर्द्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्य स्तथा धराः। इत्येते ऋषयः प्रोक्ता ज्ञानतो ऋषिताङ्गताः ।। ५९.

कर्दम, विश्रवा, शक्ती, वालखिल्य आणि धर—हे ऋषी ज्ञानातून आणि ऋषित्वाच्या सारातून उत्पन्न झालेले आहेत.

ऋषिपुत्रानृषिकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत। वत्सरो नग्रहूश्चैव भारद्वाजस्तथैव च ।। ५९.

आता गर्भातून जन्मलेले ऋषिपुत्र, म्हणजे ऋषिका, यांची नावे ऐक: वत्सर, नगरहू आणि भारद्वाज.

बृहदुत्थः शरद्वांश्च अगस्त्यश्चौशिजस्तथा। ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः ।। ५९.

बृहदुत्थ, शरद्वान, अगस्त्य, उशिज, दीर्घतमस, बृहदुक्थ आणि शरद्वत—हे ऋषी आहेत.

वाजश्रवाः सुवित्तश्च सुवाग्वेषपरायणः। दधीचः शङ्खमांश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा। इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषिताङ्गताः ।। ५९.

वाजश्रवा हा धनवान असून, चांगली वाणी आणि गायी मिळवण्याच्या प्रयत्नात नेहमी मग्न असतो. दधीच, शंखमांस आणि राजा वैश्रवण हेही ऋषी सत्य आणि तप यांच्या गुणांनी युक्त आहेत, असे सांगितले आहे.

ईश्वरा ऋषिकाश्चैव ये चान्ये वै तथा स्मृताः। एते मन्त्रक्षकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत ।। ५९.

ईश्वर आणि ऋषी, तसेच इतर जे स्मरणात आहेत, हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत, हे जाणून घ्या.

भृगुः काव्यः प्रचेतास्तु दधीचो ह्यात्मवानपि । और्वोऽथ जमदग्निश्च दिवः सारस्वत स्तथा ।। ५९.

भृगु, काव्य, प्रचेतस, आत्मसंयमी दधीच, और्व, जमदग्नी आणि दिव्य सारस्वत यांची येथे नावे घेतली आहेत.

अद्विषेण ह्यरूपश्च वीतहव्य सुमेधसः। वैन्यः पृथुर्दिवोदासः प्रश्वारो गृत्समान्नभः। एकोनविंशदित्येते ऋषयो मन्त्रवादिनः ।। ५९.

अद्विषेण, अरूप, वीतहव्य, सुमेधस, वैण्य, पृथु, दिवोदास, प्रश्वार, गृत्समान आणि नभ — हे एकूण एकोणवीस ऋषी मंत्रांचे उच्चार करणारे आहेत.

अङ्गिरा वेधसश्चैव भारद्वाजोऽथ बाष्कलिः। तथामृतस्तथा गार्ग्यः शेनी संहृतिरेव च ।। ५९.

अंगिरा, वेधस, भारद्वाज, बाष्कली, अमृत, गार्ग्य, शैनी आणि संहृति यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

पुरुकुत्सोऽथ मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च। आहार्योथाजमीढश्च ऋषभो वलिरेव च ।। ५९.

पुरुकुत्स, मांधाता, अंबरीष, आहार्य, अजमीढ, ऋषभ आणि वलि हेही या यादीत समाविष्ट आहेत.

पृषदश्वो विरूपश्च कण्वश्चैवाथ मुद्गलः। युवनाश्वः पौरुकुत्सस्त्रसद्दस्युः सदस्युमान् ।। ५९.

पृषदश्व, विरूप, कण्व, मुद्गल, युवनाश्व, पौरुकुत्स, त्रसद्दस्यु आणि सदस्युमान यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

उतथ्यश्च भरद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि । आयाप्यश्च सुवित्तिश्च वामदेवस्तथैव च ।। ५९.

उतथ्य, भारद्वाज, वाजश्रवा, आयाप्य, सुवित्ती आणि वामदेव यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

औगजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतपास्तथा। कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता अङ्गिरसो वराः। एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत ।। ५९.

औगज, बृहदुक्त, दीर्घतपास, कक्षीवान — हे तैंतीस अंगिरसांपैकी श्रेष्ठ ऋषी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत. आता कश्यपांची नावे ऐका.

काश्यपश्चैव वत्सारो विभ्रमो रैभ्य एव च। असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः ।। ५९.

कश्यप, वत्सार, विभ्रम, रैभ्य, असित आणि देवल — हे सहा ब्रह्मज्ञान सांगणारे आहेत.

अत्रिरर्च्चिसनश्चैव श्यामावांश्चाथ निष्ठुरः। वल्गूतको मुनिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च यः। इत्येते चात्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः ।। ५९.

अत्रि, अर्चिसन, श्यामावान, निष्ठुर, बुद्धिमान वाल्गूतक आणि पूर्वातिथी — हे सर्व अत्रिकुळातील, मंत्रांचे रचयिता आणि महान ऋषी आहेत.

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः। चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमस्तु भरद्वसुः ।। ५९.

वसिष्ठ, शक्ती, पराशर, चौथे इंद्रप्रमती आणि पाचवे भरद्वसु, यांची येथे नावे घेतली आहेत.

षष्ठस्तु मैत्रावरुणाः कुण्डिनः सप्तमस्तथा। सुद्युम्नश्चाष्टमश्चैव नवमोऽथ बृहस्पतिः। दशमस्तु भरद्वाजौ मन्त्रब्राह्मणकारकाः ।। ५९.

सहावे मैत्रावरुण, सातवे कुंडिन, आठवे सुद्युम्न, नववे बृहस्पती आणि दहावे दोन भरद्वाज — हे सर्व मंत्र आणि ब्राह्मणांचे रचयिता आहेत.

एते चैव हि कर्तारो विधर्मध्वंसकारिणः। लक्षणं ब्रह्मणश्चैतद्विहितं सर्वशाखिनाम् ।। ५९.

हे सर्वच विविध मतांची स्थापना करणारे आणि त्यांचा नाश करणारे आहेत. सर्व शाखांसाठी ब्रह्माचे हेच लक्षण ठरवले आहे.

हेतुर्हितेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितम्परैः। अथ वार्थपरि प्राप्तेर्हिनोतेर्गतिकर्मणः ।। ५९.

हिताचे कारण म्हणजे मूळ, जे इतरांनी सांगितलेले नष्ट करते, असे मानले जाते. किंवा अर्थप्राप्तीसाठी 'हिनु' या धातूचा अर्थ सोडणे असा आहे.

तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम् । निन्दां तामाहुराचार्या यद्दोषन्निन्द्यते वचः ।। ५९.

वाक्याचा अर्थ ठरवणे म्हणजेच त्याचे निरवचन सांगावे. जेव्हा दोषामुळे एखाद्या वाक्याची निंदा केली जाते, तेव्हा ती निंदा असे आचार्य म्हणतात.

प्रषूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशसां गुणवत्तया। इदन्त्विदमिदं नेदमित्यनिश्चित्य संशयः ।। ५९.

'प्रशू' या धातूपासून, म्हणजेच स्तुती करणे, गुण असलेली स्तुती म्हटली जाते. 'हे असेच आहे' की 'हे नाही' याबद्दल निश्चितता नसल्यास त्याला शंका असे म्हणतात.

इदमेव विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते । अन्यस्यान्यस्य चोक्तत्वाद्‌बुधैः परकृतिः स्मृता ।। ५९.

'हेच करावयाचे' — याला विधी म्हणतात. दुसऱ्याबद्दल काही सांगितले असल्यास, ते बुद्धिमान लोक 'परकृती' असे ओळखतात.

यो ह्यत्यन्ततरोक्तश्च पुराकल्पः स उच्यते। पुराविक्रान्तवाचित्वात् पुराकल्पस्य कल्पना ।। ५९.

जो अगदी प्राचीन आहे असे सांगितले जाते, त्याला 'पूर्वकल्प' म्हणतात. कारण तो आधीचा आहे असे म्हटले गेले आहे. म्हणून पूर्वकल्पाची कल्पना अशी ठरवली गेली आहे.

मन्त्रब्राह्मणकल्पैस्तु निगमैः शुद्धविस्तरैः । अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् ।। ५९.

मंत्र, ब्राह्मणकल्प आणि शुद्ध, विस्तृत वेद यांच्या माध्यमातून, नक्की सीमा न ठरवता, लोकांनी मर्यादा ठरवण्याची कल्पना मांडली आहे.