वायुपुराणम्

सांसिद्दिकान्यथैतानि सुप्रतीकानि तस्य वै । महतः सशरीरस्य वैवर्त्त्यात् सिद्धिरुच्यते ।। ५९.

ही सर्व लक्षणे, महत्त्व असलेल्या देहधारी पुरुषाची, सहज आणि स्पष्ट चिन्हे आहेत. महत्त्वाचा बदल म्हणजेच सिद्धी असं म्हणतात.

अत्र शेते च यत्पुर्यां क्षेत्रज्ञानमथापि वा। पुरीशयत्वात्पुरुषः क्षेत्रज्ञानात् सउच्यते ।। ५९.

या नगरीत जे काही वास करते, त्याला क्षेत्रज्ञ किंवा क्षेत्रज्ञान असं म्हणतात. कारण ते नगरीत राहातं, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात; आणि क्षेत्राचं ज्ञान असल्यामुळे त्याचं असं नाव पडलं.

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानात् भगवान् मतिरुच्यते। यस्माद्बुद्ध्या तु शेते ह तस्माद्बोधात्मकः स वै । संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् ।। ५९.

क्षेत्राचं ज्ञान आणि मन यामुळे क्षेत्रज्ञाला भगवंत असं म्हणतात. तो बुद्धीमुळे विश्रांती घेतो, म्हणून तोच ज्ञानस्वरूप आहे. पूर्णत्वासाठी, प्रकट आणि अप्रकट, जे जड आहेत, ते त्याने व्यापले आहेत.

एवं निवृत्तिः क्षेत्रज्ञा क्षेत्रज्ञेनाभिसंहिता। क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातो भोग्योऽयं विषयस्त्विति ।। ५९.

अशा प्रकारे, निवृत्ती म्हणजे क्षेत्रज्ञ, आणि ती क्षेत्रज्ञाशी एकरूप आहे. जेव्हा क्षेत्रज्ञ पूर्णपणे ओळखला जातो, तेव्हा हा विषय भोग्य होतो.

ऋषीत्येष गतौ धातुःश्रुतौ सत्ये तपस्यथ। एतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणा स ऋषिः स्मृतः ।। ५९.

ऋषी, 'ऋष' हा धातू जाणे, ऐकणे, सत्य असणे आणि तप करणे या अर्थांनी वापरला जातो. जो यात स्थिर राहतो, त्याला ब्रह्मदेव ऋषी म्हणतो.

निवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम्। परं हि ऋषते यस्मात्परमर्षिस्ततः स्मृतः ।। ५९.

निवृत्तीच्या क्षणीच अप्रकट बुद्धीने स्वतःच ऋषी होतो. कारण तो परमात्म्याचं दर्शन करतो, म्हणून त्याला परमर्षी असं म्हणतात.

गत्यर्थादृषतेर्द्धातोर्नामनिर्वृत्तिरादितः । यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्चात्मर्षिता स्मृता। ईश्वराः स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः ।। ५९.

'ऋष' या धातूच्या गतीच्या अर्थाने नावाची उत्पत्ती झाली. कारण तो स्वयंभू आहे, त्याला आत्मर्षी म्हणतात. हे ईश्वर स्वतः उत्पन्न झालेले असून, ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मलेले आहेत.

यस्मान्न हन्यते मानैर्महान् परिगतः पुरः। यस्मादृषन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः। तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परमदर्शिनः ।। ५९.

जो महान पूर्वीपासून स्थिर आहे, तो कोणत्याही प्रमाणाने नष्ट होत नाही. आणि जे बुद्धिमान सर्व गुणांनी युक्त अशा महानत्वाचं दर्शन करतात, त्यांना महर्षी म्हणतात, कारण ते बुद्धीपलीकडचं पाहतात.

ईश्वराणां शुभास्तेषां मानसान्तरसाश्च ते। अहङ्कारं तमश्चैव त्यक्त्वा च ऋषिताङ्गाताः ।। ५९.

ईश्वरांमध्ये जे शुभ आहेत आणि जे अंतःकरणातून उत्पन्न झाले आहेत, त्यांनी अहंकार आणि अज्ञान सोडून ऋषित्वाच्या सारातून जन्म घेतला आहे.

तस्मात्तु ऋषयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनाः। ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः ।। ५९.

म्हणूनच, सृष्टीच्या आरंभी जे ऋषी होते, ते तत्त्वदर्शी होते. ऋषींची मुले, ज्यांना ऋषिका म्हणतात, त्या मैथुनाने गर्भातून जन्मतात.

तन्मात्राणि च सत्यञ्च ऋषन्ते ते महौजसः। सत्यर्षयस्ततस्ते वै परमाः सत्यदर्शनाः ।। ५९.

जे महाशक्तिमान आहेत, ते तन्मात्रा आणि सत्याचं दर्शन करतात. त्यांना सत्यर्षी म्हणतात, आणि त्यांच्यात जे श्रेष्ठ आहेत, ते परमसत्याचं दर्शन करणारे आहेत.

ऋषीणाञ्च सुतास्ते तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ऋषन्ति वै श्रुतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः। तस्मात् श्रुतर्षयस्तेऽपि श्रुतस्य परिदर्शनाः ।। ५९.

ऋषींची मुले म्हणजे ऋषिपुत्र. कारण त्यांनी ऐकलेलं आणि तत्त्वाने विशेष ज्ञान मिळवलं आहे, म्हणून त्यांना श्रुतर्षी म्हणतात, ते ऐकलेल्या गोष्टींचं खरे दर्शन करतात.

अव्यक्तात्मा महात्मा चाहङ्कारात्मा तथैव च। भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येता ऋषिजातीस्तु नामभिः पञ्च वै श्रृणु ।। ५९.

अप्रकट आत्मा, महान आत्मा, अहंकारस्वरूप आत्मा, भूतात्मा आणि इंद्रियात्मा—यांचं ज्ञान सांगितलं आहे. आता या पाच ऋषिजातींची नावे ऐक.

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहःक्रतुः। मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश। ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः ।। ५९.

भृगु, मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झालेले, स्वयंभू ईश्वर आहेत.

प्रवर्त्तन्ते ऋषेर्यस्मान्महांस्तस्मान्महर्षयः। ईश्वराणां सुतास्त्वेते ऋषयस्तान्निबोधत ।। ५९.

महान जे ऋषी आहेत, ते ऋषींपासून उत्पन्न झाले म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात. हे ऋषी ईश्वरांची मुले आहेत—हे जाणून ठेव.

काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्चोशनास्तथा। उतथ्यो वामदेवश्च अपोज्यश्चैशिजस्तथा ।। ५९.

काव्य, बृहस्पती, कश्यप, उशन, उतथ्य, वामदेव, अपोज्य आणि ऐशिज—

कर्द्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्य स्तथा धराः। इत्येते ऋषयः प्रोक्ता ज्ञानतो ऋषिताङ्गताः ।। ५९.

कर्दम, विश्रवा, शक्ती, वालखिल्य आणि धर—हे ऋषी ज्ञानातून आणि ऋषित्वाच्या सारातून उत्पन्न झालेले आहेत.

ऋषिपुत्रानृषिकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत। वत्सरो नग्रहूश्चैव भारद्वाजस्तथैव च ।। ५९.

आता गर्भातून जन्मलेले ऋषिपुत्र, म्हणजे ऋषिका, यांची नावे ऐक: वत्सर, नगरहू आणि भारद्वाज.

बृहदुत्थः शरद्वांश्च अगस्त्यश्चौशिजस्तथा। ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः ।। ५९.

बृहदुत्थ, शरद्वान, अगस्त्य, उशिज, दीर्घतमस, बृहदुक्थ आणि शरद्वत—हे ऋषी आहेत.

वाजश्रवाः सुवित्तश्च सुवाग्वेषपरायणः। दधीचः शङ्खमांश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा। इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषिताङ्गताः ।। ५९.

वाजश्रवा हा धनवान असून, चांगली वाणी आणि गायी मिळवण्याच्या प्रयत्नात नेहमी मग्न असतो. दधीच, शंखमांस आणि राजा वैश्रवण हेही ऋषी सत्य आणि तप यांच्या गुणांनी युक्त आहेत, असे सांगितले आहे.

ईश्वरा ऋषिकाश्चैव ये चान्ये वै तथा स्मृताः। एते मन्त्रक्षकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत ।। ५९.

ईश्वर आणि ऋषी, तसेच इतर जे स्मरणात आहेत, हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत, हे जाणून घ्या.

भृगुः काव्यः प्रचेतास्तु दधीचो ह्यात्मवानपि । और्वोऽथ जमदग्निश्च दिवः सारस्वत स्तथा ।। ५९.

भृगु, काव्य, प्रचेतस, आत्मसंयमी दधीच, और्व, जमदग्नी आणि दिव्य सारस्वत यांची येथे नावे घेतली आहेत.

अद्विषेण ह्यरूपश्च वीतहव्य सुमेधसः। वैन्यः पृथुर्दिवोदासः प्रश्वारो गृत्समान्नभः। एकोनविंशदित्येते ऋषयो मन्त्रवादिनः ।। ५९.

अद्विषेण, अरूप, वीतहव्य, सुमेधस, वैण्य, पृथु, दिवोदास, प्रश्वार, गृत्समान आणि नभ — हे एकूण एकोणवीस ऋषी मंत्रांचे उच्चार करणारे आहेत.

अङ्गिरा वेधसश्चैव भारद्वाजोऽथ बाष्कलिः। तथामृतस्तथा गार्ग्यः शेनी संहृतिरेव च ।। ५९.

अंगिरा, वेधस, भारद्वाज, बाष्कली, अमृत, गार्ग्य, शैनी आणि संहृति यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

पुरुकुत्सोऽथ मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च। आहार्योथाजमीढश्च ऋषभो वलिरेव च ।। ५९.

पुरुकुत्स, मांधाता, अंबरीष, आहार्य, अजमीढ, ऋषभ आणि वलि हेही या यादीत समाविष्ट आहेत.

पृषदश्वो विरूपश्च कण्वश्चैवाथ मुद्गलः। युवनाश्वः पौरुकुत्सस्त्रसद्दस्युः सदस्युमान् ।। ५९.

पृषदश्व, विरूप, कण्व, मुद्गल, युवनाश्व, पौरुकुत्स, त्रसद्दस्यु आणि सदस्युमान यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

उतथ्यश्च भरद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि । आयाप्यश्च सुवित्तिश्च वामदेवस्तथैव च ।। ५९.

उतथ्य, भारद्वाज, वाजश्रवा, आयाप्य, सुवित्ती आणि वामदेव यांचीही येथे नावे घेतली आहेत.

औगजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतपास्तथा। कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता अङ्गिरसो वराः। एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत ।। ५९.

औगज, बृहदुक्त, दीर्घतपास, कक्षीवान — हे तैंतीस अंगिरसांपैकी श्रेष्ठ ऋषी म्हणून ओळखले जातात. हे सर्व मंत्रांचे रचयिता आहेत. आता कश्यपांची नावे ऐका.

काश्यपश्चैव वत्सारो विभ्रमो रैभ्य एव च। असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः ।। ५९.

कश्यप, वत्सार, विभ्रम, रैभ्य, असित आणि देवल — हे सहा ब्रह्मज्ञान सांगणारे आहेत.