वायुपुराणम्

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्त्तते । तेन ह्यबुद्धिपूर्वं तच्चेतनेन ह्यधिष्ठितम् ।। ५९.

जे काही अज्ञानपूर्वक घडते, ते चेतनेसाठी सुरू होते. म्हणून, जे हेतुपूर्वक नसते, तेही चेतनेने चालवले जाते.

वर्त्तते च यथा तौ तु यथा मत्स्योदके उभे। चेतनाधिष्ठितं तत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मना ।। ५९.

जसे ते दोघे पुढे जातात, तसेच जसे दोन मासे पाण्यात असतात, तसेच चेतनेने चालवलेले तत्त्व गुणांच्या स्वरूपाने कार्य करते.

करणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते। विषये विषयित्वाच्च ह्यर्थेऽर्थित्वात्तथैव च ।। ५९.

साधन म्हणून असल्यानं, कर्म पुढे सुरू होतं. विषय आणि विषयाचा संबंध, आणि त्या वस्तूची इच्छा असल्यामुळेही असंच घडतं.

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु कारणात्मकाः। संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः ।। ५९.

काळामुळे, जो काही मिळवून देतो, कारणांमधून भेद निर्माण होतात. मग, महत्त्वापासून सुरू होऊन सर्व प्रकट गोष्टी एकामागून एक सिद्ध होतात.

महतश्वाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च। भूतभेदास्तु भेदेभ्यो जज्ञिरे ते परस्परम्। संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्त्तते ।। ५९.

महत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूत आणि इंद्रिये निर्माण होतात. या भेदांमधून भूतांचे वेगवेगळेपण निर्माण होते, आणि ते एकमेकांपासून जन्मतात. परिणाम, जो सिद्धीचे कारण आहे, तो लगेच बदलतो.

यथोल्मुकस्रुटन्नूर्द्ध्वमेककालं प्रवर्त्तते। तथा विवृतः क्षेत्रज्ञः कालेनैकेन कर्मणा ।। ५९.

जसा ठिणगीचा तुकडा वर उडतो, तसाच क्षेत्रज्ञ प्रकट झाल्यावर एकाच वेळी कर्माने कार्य करतो.

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते। तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात् खद्योत इव चेल्वणः ।। ५९.

जसा अंधारात काजवा अचानक दिसतो, तसाच अव्यक्तातून प्रकट झालेला, काजव्यासारखा तेज दाखवतो.

स महान् सशरीरस्तु यत्रैवाग्रे व्यवस्थितः। तत्रैव संस्थितो विद्वान् द्वारशालामुखे स्थितः ।। ५९.

तो महत्त्व असलेला, देहधारी, जिथे सुरुवातीला होता तिथेच स्थिर असतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष, जणू दाराच्या उंबरठ्यावर उभा आहे तसा, स्थित असतो.

महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते । तत्रैव संस्थितो विद्वांस्तमसोऽन्त इति श्रुतिः ।। ५९.

महत्त्व हा अंधाराच्या पलीकडे आहे, वेगळेपणामुळे तो ओळखता येतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष स्थिर असतो — म्हणूनच त्याला अंधाराचा शेवट असं म्हटलं जातं.

बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् ।। ५९.

बुद्धी, जी बदलत जाते, ती चार प्रकारांनी प्रकट होते — ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य आणि धर्म — ही चार लक्षणे आहेत.

सांसिद्दिकान्यथैतानि सुप्रतीकानि तस्य वै । महतः सशरीरस्य वैवर्त्त्यात् सिद्धिरुच्यते ।। ५९.

ही सर्व लक्षणे, महत्त्व असलेल्या देहधारी पुरुषाची, सहज आणि स्पष्ट चिन्हे आहेत. महत्त्वाचा बदल म्हणजेच सिद्धी असं म्हणतात.

अत्र शेते च यत्पुर्यां क्षेत्रज्ञानमथापि वा। पुरीशयत्वात्पुरुषः क्षेत्रज्ञानात् सउच्यते ।। ५९.

या नगरीत जे काही वास करते, त्याला क्षेत्रज्ञ किंवा क्षेत्रज्ञान असं म्हणतात. कारण ते नगरीत राहातं, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात; आणि क्षेत्राचं ज्ञान असल्यामुळे त्याचं असं नाव पडलं.

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानात् भगवान् मतिरुच्यते। यस्माद्बुद्ध्या तु शेते ह तस्माद्बोधात्मकः स वै । संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् ।। ५९.

क्षेत्राचं ज्ञान आणि मन यामुळे क्षेत्रज्ञाला भगवंत असं म्हणतात. तो बुद्धीमुळे विश्रांती घेतो, म्हणून तोच ज्ञानस्वरूप आहे. पूर्णत्वासाठी, प्रकट आणि अप्रकट, जे जड आहेत, ते त्याने व्यापले आहेत.

एवं निवृत्तिः क्षेत्रज्ञा क्षेत्रज्ञेनाभिसंहिता। क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातो भोग्योऽयं विषयस्त्विति ।। ५९.

अशा प्रकारे, निवृत्ती म्हणजे क्षेत्रज्ञ, आणि ती क्षेत्रज्ञाशी एकरूप आहे. जेव्हा क्षेत्रज्ञ पूर्णपणे ओळखला जातो, तेव्हा हा विषय भोग्य होतो.

ऋषीत्येष गतौ धातुःश्रुतौ सत्ये तपस्यथ। एतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणा स ऋषिः स्मृतः ।। ५९.

ऋषी, 'ऋष' हा धातू जाणे, ऐकणे, सत्य असणे आणि तप करणे या अर्थांनी वापरला जातो. जो यात स्थिर राहतो, त्याला ब्रह्मदेव ऋषी म्हणतो.

निवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम्। परं हि ऋषते यस्मात्परमर्षिस्ततः स्मृतः ।। ५९.

निवृत्तीच्या क्षणीच अप्रकट बुद्धीने स्वतःच ऋषी होतो. कारण तो परमात्म्याचं दर्शन करतो, म्हणून त्याला परमर्षी असं म्हणतात.

गत्यर्थादृषतेर्द्धातोर्नामनिर्वृत्तिरादितः । यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्चात्मर्षिता स्मृता। ईश्वराः स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः ।। ५९.

'ऋष' या धातूच्या गतीच्या अर्थाने नावाची उत्पत्ती झाली. कारण तो स्वयंभू आहे, त्याला आत्मर्षी म्हणतात. हे ईश्वर स्वतः उत्पन्न झालेले असून, ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मलेले आहेत.

यस्मान्न हन्यते मानैर्महान् परिगतः पुरः। यस्मादृषन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः। तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परमदर्शिनः ।। ५९.

जो महान पूर्वीपासून स्थिर आहे, तो कोणत्याही प्रमाणाने नष्ट होत नाही. आणि जे बुद्धिमान सर्व गुणांनी युक्त अशा महानत्वाचं दर्शन करतात, त्यांना महर्षी म्हणतात, कारण ते बुद्धीपलीकडचं पाहतात.

ईश्वराणां शुभास्तेषां मानसान्तरसाश्च ते। अहङ्कारं तमश्चैव त्यक्त्वा च ऋषिताङ्गाताः ।। ५९.

ईश्वरांमध्ये जे शुभ आहेत आणि जे अंतःकरणातून उत्पन्न झाले आहेत, त्यांनी अहंकार आणि अज्ञान सोडून ऋषित्वाच्या सारातून जन्म घेतला आहे.

तस्मात्तु ऋषयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनाः। ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः ।। ५९.

म्हणूनच, सृष्टीच्या आरंभी जे ऋषी होते, ते तत्त्वदर्शी होते. ऋषींची मुले, ज्यांना ऋषिका म्हणतात, त्या मैथुनाने गर्भातून जन्मतात.

तन्मात्राणि च सत्यञ्च ऋषन्ते ते महौजसः। सत्यर्षयस्ततस्ते वै परमाः सत्यदर्शनाः ।। ५९.

जे महाशक्तिमान आहेत, ते तन्मात्रा आणि सत्याचं दर्शन करतात. त्यांना सत्यर्षी म्हणतात, आणि त्यांच्यात जे श्रेष्ठ आहेत, ते परमसत्याचं दर्शन करणारे आहेत.

ऋषीणाञ्च सुतास्ते तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ऋषन्ति वै श्रुतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः। तस्मात् श्रुतर्षयस्तेऽपि श्रुतस्य परिदर्शनाः ।। ५९.

ऋषींची मुले म्हणजे ऋषिपुत्र. कारण त्यांनी ऐकलेलं आणि तत्त्वाने विशेष ज्ञान मिळवलं आहे, म्हणून त्यांना श्रुतर्षी म्हणतात, ते ऐकलेल्या गोष्टींचं खरे दर्शन करतात.

अव्यक्तात्मा महात्मा चाहङ्कारात्मा तथैव च। भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येता ऋषिजातीस्तु नामभिः पञ्च वै श्रृणु ।। ५९.

अप्रकट आत्मा, महान आत्मा, अहंकारस्वरूप आत्मा, भूतात्मा आणि इंद्रियात्मा—यांचं ज्ञान सांगितलं आहे. आता या पाच ऋषिजातींची नावे ऐक.

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहःक्रतुः। मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश। ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः ।। ५९.

भृगु, मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलह, क्रतु, मनु, दक्ष, वसिष्ठ आणि पुलस्त्य—हे दहा ब्रह्मदेवाच्या मनातून उत्पन्न झालेले, स्वयंभू ईश्वर आहेत.

प्रवर्त्तन्ते ऋषेर्यस्मान्महांस्तस्मान्महर्षयः। ईश्वराणां सुतास्त्वेते ऋषयस्तान्निबोधत ।। ५९.

महान जे ऋषी आहेत, ते ऋषींपासून उत्पन्न झाले म्हणून त्यांना महर्षी म्हणतात. हे ऋषी ईश्वरांची मुले आहेत—हे जाणून ठेव.

काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्चोशनास्तथा। उतथ्यो वामदेवश्च अपोज्यश्चैशिजस्तथा ।। ५९.

काव्य, बृहस्पती, कश्यप, उशन, उतथ्य, वामदेव, अपोज्य आणि ऐशिज—

कर्द्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्य स्तथा धराः। इत्येते ऋषयः प्रोक्ता ज्ञानतो ऋषिताङ्गताः ।। ५९.

कर्दम, विश्रवा, शक्ती, वालखिल्य आणि धर—हे ऋषी ज्ञानातून आणि ऋषित्वाच्या सारातून उत्पन्न झालेले आहेत.

ऋषिपुत्रानृषिकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत। वत्सरो नग्रहूश्चैव भारद्वाजस्तथैव च ।। ५९.

आता गर्भातून जन्मलेले ऋषिपुत्र, म्हणजे ऋषिका, यांची नावे ऐक: वत्सर, नगरहू आणि भारद्वाज.

बृहदुत्थः शरद्वांश्च अगस्त्यश्चौशिजस्तथा। ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः ।। ५९.

बृहदुत्थ, शरद्वान, अगस्त्य, उशिज, दीर्घतमस, बृहदुक्थ आणि शरद्वत—हे ऋषी आहेत.