वायुपुराणम्

प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य इत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५९.

धर्माच्या अंगांचे हेच लक्षण पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरातील धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या ऋषींनी सांगितले आहे.

अत्र वो वर्त्तयिष्यामि विधिर्मन्वन्तरस्य यः । इतरेतरवर्णस्य चातुर्वर्णस्य चैव हि। प्रतिमन्वन्तरञ्चैव श्रुतिरन्या विधीयते ।। ५९.

या ठिकाणी मी तुम्हाला मन्वंतराचा नियम, प्रत्येक वर्णासाठी आणि चतुर्वर्ण्यासाठी सांगणार आहे; प्रत्येक मन्वंतरात वेगळी श्रुती सांगितली जाते.

ऋचो यजूषिं सामानि यथावत् प्रतिदैवतम्। आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम् ।। ५९.

ऋच, यजुष, आणि साम ही स्तोत्रे प्रत्येक देवतेसाठी योग्य प्रकारे म्हणावीत; पण महाप्रलयाच्या वेळी फक्त शतरुद्रिय वगळावे.

विधिर्होत्रं तथा स्तोत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते। द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्म स्तोत्रं तथैव च। चतुर्थमाभिजनिकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् ।। ५९.

पूर्वीप्रमाणेच विधी, होतार आणि स्तोत्र चालू राहतात. द्रव्याचे स्तोत्र, गुणांचे स्तोत्र, कर्माचे स्तोत्र आणि चौथे म्हणजे वंशाचे स्तोत्र — अशी ही चार प्रकारची स्तोत्रे आहेत.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये। प्रवर्त्तयति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं चतुर्विधम्। एवं मन्त्रगुणानाञ्च समुत्पत्तिश्चतुर्विधा ।। ५९.

सर्व मन्वंतरांत जसे जसे देव असतात, त्यांच्यासाठी ब्रह्मा ही चार प्रकारची स्तोत्रे सुरू करतो. अशा रीतीने मंत्र आणि त्यांच्या गुणांची उत्पत्तीही चार प्रकारे होते.

अथर्वयजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक् पृथक् । ऋषीणान्तप्यतामुग्रन्तपः परमदुश्चरम् ।। ५९.

अथर्व, यजुः आणि साम या वेदांमध्ये, ऋषींनी वेगवेगळ्या प्रकारे अत्यंत कठीण आणि श्रेष्ठ तप केले.

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह। परितोषाद्भयाद्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा ।। ५९.

मंत्र इथे पूर्वीच्या मन्वंतरांत प्रकट झाले, आणि ते पाच प्रकारांनी निर्माण झाले — समाधान, भीती, दुःख, सुख आणि शोक यांमधून.

ऋषीणां तपःकार्त्स्न्येन दर्शनेन यदृच्छया। ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः ।। ५९.

ऋषींच्या संपूर्ण तपामुळे आणि त्यांच्या दृष्टीनं, सहजपणेच ऋषीपद मिळतं. आता मी इथे त्याच्या लक्षणांसह ते समजावून सांगतो.

अतीतानागतानान्तु पञ्चधा ऋषिरुच्यते। अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि ह्यार्षस्य च समुद्भवम् ।। ५९.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ अशा पाच प्रकारांनी ऋषी म्हटले जातात. म्हणून मी आता ऋषी आणि त्यांच्या ऋषीपणाचा उगम सांगतो.

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसम्प्रलये तदा। अतिचारे तु देवानामतिदेशे तयोर्यथा ।। ५९.

सर्व गुण समसमान असताना, म्हणजेच संपूर्ण प्रलयाच्या वेळी, आणि देवांमध्ये मर्यादा ओलांडली गेली किंवा एकमेकांची जागा घेतली, तेव्हा तसे घडते.

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्त्तते । तेन ह्यबुद्धिपूर्वं तच्चेतनेन ह्यधिष्ठितम् ।। ५९.

जे काही अज्ञानपूर्वक घडते, ते चेतनेसाठी सुरू होते. म्हणून, जे हेतुपूर्वक नसते, तेही चेतनेने चालवले जाते.

वर्त्तते च यथा तौ तु यथा मत्स्योदके उभे। चेतनाधिष्ठितं तत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मना ।। ५९.

जसे ते दोघे पुढे जातात, तसेच जसे दोन मासे पाण्यात असतात, तसेच चेतनेने चालवलेले तत्त्व गुणांच्या स्वरूपाने कार्य करते.

करणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते। विषये विषयित्वाच्च ह्यर्थेऽर्थित्वात्तथैव च ।। ५९.

साधन म्हणून असल्यानं, कर्म पुढे सुरू होतं. विषय आणि विषयाचा संबंध, आणि त्या वस्तूची इच्छा असल्यामुळेही असंच घडतं.

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु कारणात्मकाः। संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः ।। ५९.

काळामुळे, जो काही मिळवून देतो, कारणांमधून भेद निर्माण होतात. मग, महत्त्वापासून सुरू होऊन सर्व प्रकट गोष्टी एकामागून एक सिद्ध होतात.

महतश्वाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च। भूतभेदास्तु भेदेभ्यो जज्ञिरे ते परस्परम्। संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्त्तते ।। ५९.

महत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूत आणि इंद्रिये निर्माण होतात. या भेदांमधून भूतांचे वेगवेगळेपण निर्माण होते, आणि ते एकमेकांपासून जन्मतात. परिणाम, जो सिद्धीचे कारण आहे, तो लगेच बदलतो.

यथोल्मुकस्रुटन्नूर्द्ध्वमेककालं प्रवर्त्तते। तथा विवृतः क्षेत्रज्ञः कालेनैकेन कर्मणा ।। ५९.

जसा ठिणगीचा तुकडा वर उडतो, तसाच क्षेत्रज्ञ प्रकट झाल्यावर एकाच वेळी कर्माने कार्य करतो.

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते। तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात् खद्योत इव चेल्वणः ।। ५९.

जसा अंधारात काजवा अचानक दिसतो, तसाच अव्यक्तातून प्रकट झालेला, काजव्यासारखा तेज दाखवतो.

स महान् सशरीरस्तु यत्रैवाग्रे व्यवस्थितः। तत्रैव संस्थितो विद्वान् द्वारशालामुखे स्थितः ।। ५९.

तो महत्त्व असलेला, देहधारी, जिथे सुरुवातीला होता तिथेच स्थिर असतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष, जणू दाराच्या उंबरठ्यावर उभा आहे तसा, स्थित असतो.

महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते । तत्रैव संस्थितो विद्वांस्तमसोऽन्त इति श्रुतिः ।। ५९.

महत्त्व हा अंधाराच्या पलीकडे आहे, वेगळेपणामुळे तो ओळखता येतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष स्थिर असतो — म्हणूनच त्याला अंधाराचा शेवट असं म्हटलं जातं.

बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् ।। ५९.

बुद्धी, जी बदलत जाते, ती चार प्रकारांनी प्रकट होते — ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य आणि धर्म — ही चार लक्षणे आहेत.

सांसिद्दिकान्यथैतानि सुप्रतीकानि तस्य वै । महतः सशरीरस्य वैवर्त्त्यात् सिद्धिरुच्यते ।। ५९.

ही सर्व लक्षणे, महत्त्व असलेल्या देहधारी पुरुषाची, सहज आणि स्पष्ट चिन्हे आहेत. महत्त्वाचा बदल म्हणजेच सिद्धी असं म्हणतात.

अत्र शेते च यत्पुर्यां क्षेत्रज्ञानमथापि वा। पुरीशयत्वात्पुरुषः क्षेत्रज्ञानात् सउच्यते ।। ५९.

या नगरीत जे काही वास करते, त्याला क्षेत्रज्ञ किंवा क्षेत्रज्ञान असं म्हणतात. कारण ते नगरीत राहातं, म्हणून त्याला पुरुष म्हणतात; आणि क्षेत्राचं ज्ञान असल्यामुळे त्याचं असं नाव पडलं.

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानात् भगवान् मतिरुच्यते। यस्माद्बुद्ध्या तु शेते ह तस्माद्बोधात्मकः स वै । संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् ।। ५९.

क्षेत्राचं ज्ञान आणि मन यामुळे क्षेत्रज्ञाला भगवंत असं म्हणतात. तो बुद्धीमुळे विश्रांती घेतो, म्हणून तोच ज्ञानस्वरूप आहे. पूर्णत्वासाठी, प्रकट आणि अप्रकट, जे जड आहेत, ते त्याने व्यापले आहेत.

एवं निवृत्तिः क्षेत्रज्ञा क्षेत्रज्ञेनाभिसंहिता। क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातो भोग्योऽयं विषयस्त्विति ।। ५९.

अशा प्रकारे, निवृत्ती म्हणजे क्षेत्रज्ञ, आणि ती क्षेत्रज्ञाशी एकरूप आहे. जेव्हा क्षेत्रज्ञ पूर्णपणे ओळखला जातो, तेव्हा हा विषय भोग्य होतो.

ऋषीत्येष गतौ धातुःश्रुतौ सत्ये तपस्यथ। एतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणा स ऋषिः स्मृतः ।। ५९.

ऋषी, 'ऋष' हा धातू जाणे, ऐकणे, सत्य असणे आणि तप करणे या अर्थांनी वापरला जातो. जो यात स्थिर राहतो, त्याला ब्रह्मदेव ऋषी म्हणतो.

निवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम्। परं हि ऋषते यस्मात्परमर्षिस्ततः स्मृतः ।। ५९.

निवृत्तीच्या क्षणीच अप्रकट बुद्धीने स्वतःच ऋषी होतो. कारण तो परमात्म्याचं दर्शन करतो, म्हणून त्याला परमर्षी असं म्हणतात.

गत्यर्थादृषतेर्द्धातोर्नामनिर्वृत्तिरादितः । यस्मादेष स्वयम्भूतस्तस्माच्चात्मर्षिता स्मृता। ईश्वराः स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः ।। ५९.

'ऋष' या धातूच्या गतीच्या अर्थाने नावाची उत्पत्ती झाली. कारण तो स्वयंभू आहे, त्याला आत्मर्षी म्हणतात. हे ईश्वर स्वतः उत्पन्न झालेले असून, ब्रह्मदेवाच्या मनातून जन्मलेले आहेत.

यस्मान्न हन्यते मानैर्महान् परिगतः पुरः। यस्मादृषन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः। तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परमदर्शिनः ।। ५९.

जो महान पूर्वीपासून स्थिर आहे, तो कोणत्याही प्रमाणाने नष्ट होत नाही. आणि जे बुद्धिमान सर्व गुणांनी युक्त अशा महानत्वाचं दर्शन करतात, त्यांना महर्षी म्हणतात, कारण ते बुद्धीपलीकडचं पाहतात.

ईश्वराणां शुभास्तेषां मानसान्तरसाश्च ते। अहङ्कारं तमश्चैव त्यक्त्वा च ऋषिताङ्गाताः ।। ५९.

ईश्वरांमध्ये जे शुभ आहेत आणि जे अंतःकरणातून उत्पन्न झाले आहेत, त्यांनी अहंकार आणि अज्ञान सोडून ऋषित्वाच्या सारातून जन्म घेतला आहे.