वायुपुराणम्

स्वामिनारक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानाञ्च मृत्सु च। परस्वानामनादानमलोभ इह कीर्त्यते ।। ५९.

जे इतरांचे धन, जरी ते मालक नसले, टाकलेले किंवा मातीमध्ये पडलेले असले, घेत नाही, त्याला अलोभ असे म्हणतात.

मैथुनस्यासमाचारो ह्यचिन्तनमकल्पनम्। निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं दम उच्यते ।। ५९.

मैथुनापासून दूर राहणे, त्याचा विचारही न करणे आणि पूर्णपणे त्यातून निवृत्त होणे — ही अखंड संयमाची स्थिती म्हणजेच दम्याचे लक्षण आहे.

आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै। न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यै तत्तु लक्षणम् ।। ५९.

स्वतःच्या किंवा इतरांच्या हितासाठी, ज्याची इंद्रिये कधीही खोटे वागत नाहीत, त्याला शम्याचे लक्षण मानले जाते.

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे। न क्रुध्येत्तु प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते ।। ५९.

दहा इंद्रियांच्या विषयात आणि आठ कारणांमध्ये, जो अडथळा आल्यावरही रागावत नाही, तोच खरा जितेंद्रिय समजला जातो.

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनोपागतञ्च यत्। तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम् ।। ५९.

जे काही सर्वात प्रिय वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात, त्या त्या गुणी व्यक्तीस द्याव्यात — हेच दानाचे लक्षण आहे.

दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमधयमम् । तत्र नैःश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये। कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः सुविभागस्तु बन्धुषु ।। ५९.

दान हे तीन प्रकारचे असते — कनिष्ठ, श्रेष्ठ आणि मध्यम. त्यात श्रेष्ठ दान मोक्षासाठी, कनिष्ठ दान स्वतःच्या फायद्यासाठी, सर्व प्राण्यांवर दया म्हणून केलेले दान, आणि नातेवाईकांत योग्य वाटप हे मध्यम दान मानले जाते.

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः। शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसङ्गतः ।। ५९.

श्रुती आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म हा वर्णाश्रमावर आधारलेला आहे; तसेच सज्जनांच्या संगतीत असलेला धर्म हा शिष्टाचाराच्या विरुद्ध नसतो.

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु तथेष्टानभिनन्दनम्। प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता ।। ५९.

अप्रिय व्यक्तींवर द्वेष न ठेवणे, प्रिय गोष्टींत आनंद न मानणे, आणि सुख-दुःख व शोक यांपासून दूर राहणे — हेच विरक्तीचे लक्षण आहे.

संन्यासः कर्मणो न्यासः कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानाञ्च प्रहाणं त्याग उच्यते ।। ५९.

संपूर्ण कर्मांचा, केलेल्या आणि न केलेल्या, तसेच शुभ आणि अशुभ कर्मांचा त्याग करणे म्हणजेच संन्यास होय.

अव्यक्ताद्योऽविशेषाच्च विकारोऽस्मिन्नचेतने। चेतनाचेतान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ।। ५९.

अव्यक्त आणि व्यक्त यातील फरक, जडात होणारा बदल, आणि चेतन व जड यातील वेगळेपण ओळखणे — हेच ज्ञान समजले जाते.

प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य इत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५९.

धर्माच्या अंगांचे हेच लक्षण पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरातील धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या ऋषींनी सांगितले आहे.

अत्र वो वर्त्तयिष्यामि विधिर्मन्वन्तरस्य यः । इतरेतरवर्णस्य चातुर्वर्णस्य चैव हि। प्रतिमन्वन्तरञ्चैव श्रुतिरन्या विधीयते ।। ५९.

या ठिकाणी मी तुम्हाला मन्वंतराचा नियम, प्रत्येक वर्णासाठी आणि चतुर्वर्ण्यासाठी सांगणार आहे; प्रत्येक मन्वंतरात वेगळी श्रुती सांगितली जाते.

ऋचो यजूषिं सामानि यथावत् प्रतिदैवतम्। आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम् ।। ५९.

ऋच, यजुष, आणि साम ही स्तोत्रे प्रत्येक देवतेसाठी योग्य प्रकारे म्हणावीत; पण महाप्रलयाच्या वेळी फक्त शतरुद्रिय वगळावे.

विधिर्होत्रं तथा स्तोत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते। द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्म स्तोत्रं तथैव च। चतुर्थमाभिजनिकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् ।। ५९.

पूर्वीप्रमाणेच विधी, होतार आणि स्तोत्र चालू राहतात. द्रव्याचे स्तोत्र, गुणांचे स्तोत्र, कर्माचे स्तोत्र आणि चौथे म्हणजे वंशाचे स्तोत्र — अशी ही चार प्रकारची स्तोत्रे आहेत.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये। प्रवर्त्तयति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं चतुर्विधम्। एवं मन्त्रगुणानाञ्च समुत्पत्तिश्चतुर्विधा ।। ५९.

सर्व मन्वंतरांत जसे जसे देव असतात, त्यांच्यासाठी ब्रह्मा ही चार प्रकारची स्तोत्रे सुरू करतो. अशा रीतीने मंत्र आणि त्यांच्या गुणांची उत्पत्तीही चार प्रकारे होते.

अथर्वयजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक् पृथक् । ऋषीणान्तप्यतामुग्रन्तपः परमदुश्चरम् ।। ५९.

अथर्व, यजुः आणि साम या वेदांमध्ये, ऋषींनी वेगवेगळ्या प्रकारे अत्यंत कठीण आणि श्रेष्ठ तप केले.

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह। परितोषाद्भयाद्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा ।। ५९.

मंत्र इथे पूर्वीच्या मन्वंतरांत प्रकट झाले, आणि ते पाच प्रकारांनी निर्माण झाले — समाधान, भीती, दुःख, सुख आणि शोक यांमधून.

ऋषीणां तपःकार्त्स्न्येन दर्शनेन यदृच्छया। ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः ।। ५९.

ऋषींच्या संपूर्ण तपामुळे आणि त्यांच्या दृष्टीनं, सहजपणेच ऋषीपद मिळतं. आता मी इथे त्याच्या लक्षणांसह ते समजावून सांगतो.

अतीतानागतानान्तु पञ्चधा ऋषिरुच्यते। अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि ह्यार्षस्य च समुद्भवम् ।। ५९.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ अशा पाच प्रकारांनी ऋषी म्हटले जातात. म्हणून मी आता ऋषी आणि त्यांच्या ऋषीपणाचा उगम सांगतो.

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसम्प्रलये तदा। अतिचारे तु देवानामतिदेशे तयोर्यथा ।। ५९.

सर्व गुण समसमान असताना, म्हणजेच संपूर्ण प्रलयाच्या वेळी, आणि देवांमध्ये मर्यादा ओलांडली गेली किंवा एकमेकांची जागा घेतली, तेव्हा तसे घडते.

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्त्तते । तेन ह्यबुद्धिपूर्वं तच्चेतनेन ह्यधिष्ठितम् ।। ५९.

जे काही अज्ञानपूर्वक घडते, ते चेतनेसाठी सुरू होते. म्हणून, जे हेतुपूर्वक नसते, तेही चेतनेने चालवले जाते.

वर्त्तते च यथा तौ तु यथा मत्स्योदके उभे। चेतनाधिष्ठितं तत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मना ।। ५९.

जसे ते दोघे पुढे जातात, तसेच जसे दोन मासे पाण्यात असतात, तसेच चेतनेने चालवलेले तत्त्व गुणांच्या स्वरूपाने कार्य करते.

करणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते। विषये विषयित्वाच्च ह्यर्थेऽर्थित्वात्तथैव च ।। ५९.

साधन म्हणून असल्यानं, कर्म पुढे सुरू होतं. विषय आणि विषयाचा संबंध, आणि त्या वस्तूची इच्छा असल्यामुळेही असंच घडतं.

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु कारणात्मकाः। संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः ।। ५९.

काळामुळे, जो काही मिळवून देतो, कारणांमधून भेद निर्माण होतात. मग, महत्त्वापासून सुरू होऊन सर्व प्रकट गोष्टी एकामागून एक सिद्ध होतात.

महतश्वाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च। भूतभेदास्तु भेदेभ्यो जज्ञिरे ते परस्परम्। संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्त्तते ।। ५९.

महत्त्वापासून अहंकार निर्माण होतो, त्यापासून पंचमहाभूत आणि इंद्रिये निर्माण होतात. या भेदांमधून भूतांचे वेगवेगळेपण निर्माण होते, आणि ते एकमेकांपासून जन्मतात. परिणाम, जो सिद्धीचे कारण आहे, तो लगेच बदलतो.

यथोल्मुकस्रुटन्नूर्द्ध्वमेककालं प्रवर्त्तते। तथा विवृतः क्षेत्रज्ञः कालेनैकेन कर्मणा ।। ५९.

जसा ठिणगीचा तुकडा वर उडतो, तसाच क्षेत्रज्ञ प्रकट झाल्यावर एकाच वेळी कर्माने कार्य करतो.

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते। तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात् खद्योत इव चेल्वणः ।। ५९.

जसा अंधारात काजवा अचानक दिसतो, तसाच अव्यक्तातून प्रकट झालेला, काजव्यासारखा तेज दाखवतो.

स महान् सशरीरस्तु यत्रैवाग्रे व्यवस्थितः। तत्रैव संस्थितो विद्वान् द्वारशालामुखे स्थितः ।। ५९.

तो महत्त्व असलेला, देहधारी, जिथे सुरुवातीला होता तिथेच स्थिर असतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष, जणू दाराच्या उंबरठ्यावर उभा आहे तसा, स्थित असतो.

महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते । तत्रैव संस्थितो विद्वांस्तमसोऽन्त इति श्रुतिः ।। ५९.

महत्त्व हा अंधाराच्या पलीकडे आहे, वेगळेपणामुळे तो ओळखता येतो. तिथेच ज्ञानी पुरुष स्थिर असतो — म्हणूनच त्याला अंधाराचा शेवट असं म्हटलं जातं.