वायुपुराणम्

उभयोः सन्द्ययोश्चारं स्थानान्याजीवमेव च। गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजनानि च ॥ ८.

दिवस आणि रात्रीच्या संधिकाळात, त्यांच्या वास्तव्याची आणि उपजीविकेची ठिकाणं म्हणजे जी घरे मोडकी, ओसाड किंवा फारच कमी लोकवस्तीची असतात.

विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषितानि च। असंस्पृष्टोप लिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि च ॥ ८.

आणि जी घरे उद्ध्वस्त, अपवित्र लोकांनी भरलेली, न धुतलेली किंवा घाणेरडी आणि विधीविना राहिलेली असतात, तीही त्यांची ठिकाणं आहेत.

राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुण्ठाश्चत्वराणि च। द्वाराण्यष्टालकाश्चैव निर्ममान्संक्रमांस्तथा ॥ ८.

राजमार्ग, गल्ल्या, अपवित्र चौक, दारं, उंबरठे आणि जिथे कोणीही मालकी नसते अशा वाटा—या सर्व ठिकाणी ते वावरतात.

पथो नद्योऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् । पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः ॥ ८.

रस्ते, नद्या, तीर्थक्षेत्रं, देवळाजवळची झाडं आणि मोठे मार्ग—या सर्व ठिकाणी पिशाच वसलेले आहेत.

अधार्मिका जनास्ते वै आजीवा विहिताः सुरैः। वर्णाश्रमाः सङ्करिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा ॥ ८.

जे लोक अधार्मिक आहेत, ज्यांची उपजीविका देवांनी ठरवली आहे, जसे मिश्र जाती, कारागीर आणि शिल्पकार—हे सुद्धा त्यात येतात.

अमृतोपमसत्त्वानां चौरविश्वासघातिनाम्। एतैरन्यैश्च बहुबिरन्यायोपार्ज्जितैर्धनैः । आरभन्ते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः ॥ ८.

अमृतासारखी शक्ती असणारे, चोर, विश्वासघात करणारे आणि अन्यायाने संपत्ती मिळवणारे—जिथे असे कृत्य सुरू होते तिथेच पिशाच आणि भूतं राहतात.

मधुमांसौदनैर्दध्ना तिलचूर्णसुरासवैः। धूपैर्हारिद्रकृशरैस्तैलभद्रगुडौदनैः ॥ ८.

मध, मांस, भात, दही, तीळाचे पीठ, मद्य, धूप, हळदीचा भात, तेल, गूळ आणि गुळाचा भात—या सर्व गोष्टींनी त्यांची पूजा होते.

कृष्णानि चैव वासांसि धूपाः सुमनसस्तथा। एवं युक्ताः सुबलयस्तेषां वै पर्वसन्धिषु। पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा सोऽधिपतिर्ददौ ॥ ८.

काळ्या वस्त्रांनी, धूप आणि फुलांनी सजलेले, असे हे बलवान पिशाच पर्वकाळाच्या संधीला, ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, तिथे वावरतात.

सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् । दृष्ट्वा त्वजनयन्पुत्रान्व्याघ्रान्सिंहांश्च भामिनी ॥ ८.

सर्व भूत आणि पिशाचांसाठी, त्रिशूलधारी गिरिशाला पाहून, त्याने वाघ आणि सिंह असे पुत्र निर्माण केले, हे सुंदर स्त्री.

द्विपिनश्च सुतास्तस्या व्यालेयाश्चामिषाशिनः। ऋषयश्चापि कार्त्स्न्येन प्रजासर्गं निबोधत। तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे श्रृणु ॥ ८.

त्याचे पुत्र म्हणजे बिबटे, मांसाहारी साप, आणि आता ऋषींनो, सर्व सृष्टी कशी झाली ते जाणून घ्या. त्याच्या पाच कन्यांची नावे ऐका.

मीना माता तथा वृत्ता परिवृत्ता तथैव च। अनुवृत्ता तु विज्ञेया तासां वै श्रृणुत प्रजाः ॥ ८.

मिना, माता, वृत्ता, परिवृत्ता आणि अनुवृत्ता—ही त्याच्या कन्या आहेत; आता त्यांच्या संततीबद्दल ऐका.

सहस्रदन्ता मकराः पाठीनास्तामरोहिताः। इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते ॥ ८.

हजार दात असलेले मगरी, पाठीना, तामर आणि रोहित—अशी मोठी मैना नावाची जमात सुरू होते.

ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेयास्तथानुज्येष्ठका अपि। निष्कांश्च शिशुमारांश्च मता व्यजनयत्प्रजाः ॥ ८.

मगरींचे चार प्रकार, तसेच त्यांचे लहान-मोठे, निष्क आणि शिशुमार—हे सर्व संततीला जन्म देणारे मानले जातात.

वृत्ता कूर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम्। तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः ॥ ८.

कासवांचे आणि पाण्यात राहणाऱ्या अनेक जीवांचे वेगवेगळे प्रकार तसेच शंखांचेही विविध रूपे अनेक प्रकारांनी निर्माण झाली.

मण्डूकानां विकाराणि अनुवृत्ता व्यजायत। ऐणेयानां विकाराणि शम्बूकानां तथैव च ॥ ८.

मांदुगांचे वेगवेगळे प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले, तसेच मासे आणि शंबूक यांच्या देखील अनेक रूपांची उत्पत्ती झाली.

तथा शुक्तिविकाराणि वराटककृतानि च। तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत ॥ ८.

त्याचप्रमाणे शिंपल्यांचे आणि खेकड्यांनी केलेल्या रूपांचे, तसेच शंखांचेही विविध प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले.

कालकूटविकाराणि जलौकविहितानि च । इत्येष हि ऋषेर्वंशः पञ्चशाखाः प्रकीर्त्तिताः ॥ ८.

काळकूट विषारी जीव आणि जळवांनी निर्माण केलेले जीवही निर्माण झाले; अशा प्रकारे ऋषींच्या पाच शाखांचा वंश सांगितला आहे.

तिर्यगं हेतुकमाद्यादुर्बहुलं वंशविस्तरम्। संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह ॥ ८.

घामातून जन्मणाऱ्या प्राण्यांचा विस्तार खूप मोठा आहे आणि तो अनेक कारणांमुळे होतो, जसा इतर तिर्यक प्राण्यांचा होतो.

स्वस्तिपिकशरीरेभ्यो जायन्त्युत्पादका द्विजाः। मनुष्याः स्वेदमलजाः उशना नाम जन्तवः। नानापिपीलिकगणाः कीटका बद्धपादकाः ॥ ८.

सरड्यांच्या शरीरातून द्विज प्राणी जन्मतात; माणसे घाम व मळातून निर्माण होतात, उशन नावाचे जीव, वेगवेगळ्या मुंग्या, कीडे आणि स्थिर पाय असणारे प्राणीही त्यातून जन्मतात.

शङ्खोपलविकाराणि कीलकाचारकाणि च। इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः ॥ ८.

शंख, दगड आणि सुईसारखे हालचाल करणारे जीव, तसेच असेच अनेक घामातून निर्माण होणारे पृथ्वीवरील जीव सांगितले आहेत.

तथा घर्मादितप्ताभ्यस्त्वद्भ्यो वृष्टिभ्य एव च। नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे ॥ ८.

त्याचप्रमाणे सूर्याच्या उष्णतेने तापलेल्या पाण्यातून आणि पावसातून, विविध प्राणी जनावरांच्या शरीरातून जन्म घेतात.

मीनकाः पिप्पला दंशास्तथा तित्तिरपुत्रिकाः। नीलचित्राश्च जायन्ते ह्यलका बहुविस्तराः ॥ ८.

मासे, पिंपळा कीडे, डास, तित्तिर पक्ष्यांची पिल्ले आणि निळ्या व रंगीबेरंगी असंख्य जीव असेच निर्माण होतात.

जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तवस्त्विमे। काशातो यञ्जकाः कीटनलदा बहुपादकाः ॥ ८.

हे जलचर आणि घामातून जन्मणारे जीव निर्माण होतात; त्यात गवत, डास, ऊस पोखरणारे कीडे आणि अनेक पाय असणारे जीवही आहेत.

सिहला रोमलाश्चैव पिच्छलाः परिकीर्त्तिताः। इत्येमादिर्हि गणो जलजः स्वेदजः स्मृतः ॥ ८.

सिहला, रोमला आणि पिच्छला हेही सांगितले आहेत; अशा प्रकारे जलचर आणि घामातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हा समुदाय ओळखला जातो.

सर्पिर्भ्यो माषमुद्गानां जायन्ते क्रमशस्तथा। जम्बुबिल्वाम्रपूगेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः ॥ ८.

तुपातून, माश आणि मूग यांमधून एकामागोमाग प्राणी जन्मतात; तसेच जांभूळ, बेल, आंबा आणि इतर फळांमधूनही जीव निर्माण होतात.

मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च। तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ॥ ८.

मूग, फणस आणि तांदुळातून, तसेच ओल्या किंवा सुकलेल्या पोकळ्यांत आणि साठवलेल्या धान्यातूनही जीव निर्माण होतात.

अन्येभ्योऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा। जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च ॥ ८.

इतर अनेक वस्तूंमधूनही जीव जन्म घेतात, पण ते तिथे फार काळ राहत नाहीत; घोडे आणि इतर प्राणी, तसेच विषारी वस्तूंमधूनही जीव निर्माण होतात.

बहून्यहानि निःक्षिप्ते सम्भवन्ति च गोमये। जायन्ते कृमयो विप्रा काष्ठेभ्यश्च घुणादयः ॥ ८.

गोमय अनेक दिवस पडून राहिल्यावर त्यात असंख्य जीव निर्माण होतात; ऋषीहो, लाकडातून किडे आणि घुंग्यांसारखे जीवही जन्म घेतात.

क्रमाद्‌द्रुमाणां जायन्ते विविधा नीलमक्षिकाः। तथा शुष्कविकारेभ्यः पुत्रिकाः प्रभवन्ति च ॥ ८.

झाडांमध्ये एकामागोमाग निळ्या रंगाच्या विविध माश्या जन्मतात; तसेच सुकलेल्या पदार्थांतून पिल्ले निर्माण होतात.