वायुपुराणम्

मन्वादयश्च ये शिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः। तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे ।। ५९.

मनु वगैरे जे शिष्ट आहेत, आणि मी आधी सांगितलेले जे शिष्ट आहेत, त्यांनी प्रत्येक युगात धर्म नेहमीच योग्य रीतीने आचरला आहे.

त्रयी वार्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा। शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः। पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः ।। ५९.

त्रैविद्य, उदरनिर्वाह, शासन, यज्ञ, वर्ण आणि आश्रम — हे सगळे शिष्ट आणि मनु यांनी पुन्हा पुन्हा आचरले, आणि पूर्वजांनीही पाळले म्हणून शिष्टांचा आचार हा शाश्वत आहे.

दानं सत्यन्तपोऽलोभो विद्येज्याप्रजनी दया। अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ।। ५९.

दान, सत्य, तप, लोभ नसणे, विद्या, यज्ञ, अपत्य न होणे आणि दया — ही आठ गुणे शिष्टांच्या आचाराची लक्षणे आहेत.

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः ।। ५९.

कारण मनु आणि सप्तर्षी प्रत्येक मन्वंतरात हा आचार पाळतात, म्हणून शिष्टाचार कायम लक्षात ठेवला जातो.

विज्ञेयः श्रवणात् श्रौतः स्मरणात् स्मार्त्त उच्यते। इज्या वेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः। प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् ।। ५९.

श्रवणाने शौत्र धर्म ओळखावा, स्मरणाने स्मार्त धर्म; शौत्र धर्म यज्ञ आणि वेदावर आधारित असतो, तर स्मार्त धर्म वर्ण आणि आश्रमावर आधारलेला असतो. आता मी येथे धर्माची खास लक्षणे सांगतो.

दृष्ट्वा प्रभूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगूहति। यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् ।। ५९.

जो कोणी विचारल्यावर आपल्याजवळ असलेली संपत्ती किंवा जे काही पाहिले आहे ते लपवत नाही, आणि जसे आहे तसेच सांगतो, त्याला सत्य बोलण्याचे लक्षण मानले जाते.

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च। इत्येतत् तपसो मूलं सुघोरं तद्दुरासदम् ।। ५९.

ब्रह्मचर्य, जप, मौन आणि उपवास हे तपस्येची मुळे आहेत. ही तपस्या फार कठीण असून सहज मिळत नाही.

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा। ऋत्विजां दक्षिणानाञ्च संयोगो योग उच्यते ।। ५९.

पशू, द्रव्य, हविर्द्रव्य, आणि ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद तसेच ऋत्विज आणि त्यांना दिल्या जाणाऱ्या दक्षिणा — या सर्वांचा एकत्रितपणा म्हणजे यज्ञातील योग म्हणतात.

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च। समा प्रवर्त्तते दृष्टिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता ।। ५९.

जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःसारखेच बघतो आणि त्यांच्या हितासाठी किंवा अहितासाठी सारखेच वागतो, त्याची ही समदृष्टी म्हणजेच खरी दया समजली जाते.

आक्रुष्टोऽभिहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति वा। वाङ्‌मनःकर्मभिः क्षान्तिस्तितिक्षैषा क्षमा स्मृता ।। ५९.

जो कोणी शिवी दिल्यावर किंवा मार खाल्यावरही प्रतिशब्दाने, मनाने किंवा कृतीने उत्तर देत नाही, तो सहनशील असतो; हीच क्षमा म्हणून ओळखली जाते.

स्वामिनारक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानाञ्च मृत्सु च। परस्वानामनादानमलोभ इह कीर्त्यते ।। ५९.

जे इतरांचे धन, जरी ते मालक नसले, टाकलेले किंवा मातीमध्ये पडलेले असले, घेत नाही, त्याला अलोभ असे म्हणतात.

मैथुनस्यासमाचारो ह्यचिन्तनमकल्पनम्। निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं दम उच्यते ।। ५९.

मैथुनापासून दूर राहणे, त्याचा विचारही न करणे आणि पूर्णपणे त्यातून निवृत्त होणे — ही अखंड संयमाची स्थिती म्हणजेच दम्याचे लक्षण आहे.

आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै। न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यै तत्तु लक्षणम् ।। ५९.

स्वतःच्या किंवा इतरांच्या हितासाठी, ज्याची इंद्रिये कधीही खोटे वागत नाहीत, त्याला शम्याचे लक्षण मानले जाते.

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे। न क्रुध्येत्तु प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते ।। ५९.

दहा इंद्रियांच्या विषयात आणि आठ कारणांमध्ये, जो अडथळा आल्यावरही रागावत नाही, तोच खरा जितेंद्रिय समजला जातो.

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनोपागतञ्च यत्। तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम् ।। ५९.

जे काही सर्वात प्रिय वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात, त्या त्या गुणी व्यक्तीस द्याव्यात — हेच दानाचे लक्षण आहे.

दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमधयमम् । तत्र नैःश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये। कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः सुविभागस्तु बन्धुषु ।। ५९.

दान हे तीन प्रकारचे असते — कनिष्ठ, श्रेष्ठ आणि मध्यम. त्यात श्रेष्ठ दान मोक्षासाठी, कनिष्ठ दान स्वतःच्या फायद्यासाठी, सर्व प्राण्यांवर दया म्हणून केलेले दान, आणि नातेवाईकांत योग्य वाटप हे मध्यम दान मानले जाते.

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः। शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसङ्गतः ।। ५९.

श्रुती आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म हा वर्णाश्रमावर आधारलेला आहे; तसेच सज्जनांच्या संगतीत असलेला धर्म हा शिष्टाचाराच्या विरुद्ध नसतो.

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु तथेष्टानभिनन्दनम्। प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता ।। ५९.

अप्रिय व्यक्तींवर द्वेष न ठेवणे, प्रिय गोष्टींत आनंद न मानणे, आणि सुख-दुःख व शोक यांपासून दूर राहणे — हेच विरक्तीचे लक्षण आहे.

संन्यासः कर्मणो न्यासः कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानाञ्च प्रहाणं त्याग उच्यते ।। ५९.

संपूर्ण कर्मांचा, केलेल्या आणि न केलेल्या, तसेच शुभ आणि अशुभ कर्मांचा त्याग करणे म्हणजेच संन्यास होय.

अव्यक्ताद्योऽविशेषाच्च विकारोऽस्मिन्नचेतने। चेतनाचेतान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ।। ५९.

अव्यक्त आणि व्यक्त यातील फरक, जडात होणारा बदल, आणि चेतन व जड यातील वेगळेपण ओळखणे — हेच ज्ञान समजले जाते.

प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य इत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वे स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५९.

धर्माच्या अंगांचे हेच लक्षण पूर्वीच्या स्वयंभुव मन्वंतरातील धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या ऋषींनी सांगितले आहे.

अत्र वो वर्त्तयिष्यामि विधिर्मन्वन्तरस्य यः । इतरेतरवर्णस्य चातुर्वर्णस्य चैव हि। प्रतिमन्वन्तरञ्चैव श्रुतिरन्या विधीयते ।। ५९.

या ठिकाणी मी तुम्हाला मन्वंतराचा नियम, प्रत्येक वर्णासाठी आणि चतुर्वर्ण्यासाठी सांगणार आहे; प्रत्येक मन्वंतरात वेगळी श्रुती सांगितली जाते.

ऋचो यजूषिं सामानि यथावत् प्रतिदैवतम्। आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम् ।। ५९.

ऋच, यजुष, आणि साम ही स्तोत्रे प्रत्येक देवतेसाठी योग्य प्रकारे म्हणावीत; पण महाप्रलयाच्या वेळी फक्त शतरुद्रिय वगळावे.

विधिर्होत्रं तथा स्तोत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते। द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्म स्तोत्रं तथैव च। चतुर्थमाभिजनिकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् ।। ५९.

पूर्वीप्रमाणेच विधी, होतार आणि स्तोत्र चालू राहतात. द्रव्याचे स्तोत्र, गुणांचे स्तोत्र, कर्माचे स्तोत्र आणि चौथे म्हणजे वंशाचे स्तोत्र — अशी ही चार प्रकारची स्तोत्रे आहेत.

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये। प्रवर्त्तयति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं चतुर्विधम्। एवं मन्त्रगुणानाञ्च समुत्पत्तिश्चतुर्विधा ।। ५९.

सर्व मन्वंतरांत जसे जसे देव असतात, त्यांच्यासाठी ब्रह्मा ही चार प्रकारची स्तोत्रे सुरू करतो. अशा रीतीने मंत्र आणि त्यांच्या गुणांची उत्पत्तीही चार प्रकारे होते.

अथर्वयजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक् पृथक् । ऋषीणान्तप्यतामुग्रन्तपः परमदुश्चरम् ।। ५९.

अथर्व, यजुः आणि साम या वेदांमध्ये, ऋषींनी वेगवेगळ्या प्रकारे अत्यंत कठीण आणि श्रेष्ठ तप केले.

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह। परितोषाद्भयाद्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा ।। ५९.

मंत्र इथे पूर्वीच्या मन्वंतरांत प्रकट झाले, आणि ते पाच प्रकारांनी निर्माण झाले — समाधान, भीती, दुःख, सुख आणि शोक यांमधून.

ऋषीणां तपःकार्त्स्न्येन दर्शनेन यदृच्छया। ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः ।। ५९.

ऋषींच्या संपूर्ण तपामुळे आणि त्यांच्या दृष्टीनं, सहजपणेच ऋषीपद मिळतं. आता मी इथे त्याच्या लक्षणांसह ते समजावून सांगतो.

अतीतानागतानान्तु पञ्चधा ऋषिरुच्यते। अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि ह्यार्षस्य च समुद्भवम् ।। ५९.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळ अशा पाच प्रकारांनी ऋषी म्हटले जातात. म्हणून मी आता ऋषी आणि त्यांच्या ऋषीपणाचा उगम सांगतो.