वायुपुराणम्

एवमाश्रमधर्माणां साधनात् साधवः स्मृताः। गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।। ५९.

अशा प्रकारे, आश्रमधर्मांची साधना करणारे गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि भिक्षुक हे सर्व साधू मानले जातात.

न च देवा न पितरो मुनयो न च मानवाः। अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवन्तोऽभिन्नदर्शनाः ।। ५९.

देव, पितर, ऋषी किंवा माणसे — 'हा धर्म आहे, हा नाही' असे म्हणताना, त्यांच्या समजुतीत काहीही फरक दाखवत नाहीत.

धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ। कुशलाकुशलं कर्म धर्मा धर्माविति स्मृतौ ।। ५९.

इथे धर्म आणि अधर्म हे दोन शब्द आहेत, दोन्ही कृतींवर आधारलेले आहेत; चांगली आणि वाईट कर्मे यांनाच धर्म आणि अधर्म असे म्हटले जाते.

धारणा धृतिरित्यर्थाद्धातोर्धर्मः प्रकीर्त्तितः । अधारणेऽमहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते ।। ५९.

'धृ' या धातूपासून धर्म म्हणजे धरून ठेवणारे, आधार देणारे असे अर्थ घेतले जातात; जे धरून ठेवत नाही किंवा ज्याला किंमत नाही, त्याला अधर्म म्हणतात.

अत्रेष्टप्रापका धर्मा आचार्यैरुपदिश्यते। वृद्धा ह्यलोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदम्भकाः। सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान् प्रचक्षते ।। ५९.

इथे इच्छित फळ मिळवून देणारे धर्म हे गुरुजन शिकवतात — जे वयस्क, लोभ नसलेले, आत्मसंयमी, कपट नसलेले, नीट शिस्तीत आणि सरळ असतात — त्यांनाच गुरु म्हणतात.

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि। आचिनोति च शास्त्रार्थान्यमैः सन्नियमैर्युतः ।। ५९.

कारण तो स्वतः आचार पाळतो, इतरांना तो आचार शिकवतो, आणि शास्त्रार्थ गोळा करतो, तसेच संयम आणि शिस्त याने युक्त असतो.

पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयोऽब्रुवन्। ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणोऽङ्गानि च श्रुतिः ।। ५९.

पूर्वजांकडून वेद शिकून, सप्तर्षींनी इथे वेदपरंपरा सांगितली — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि वेदाची उपांगे, हे सर्व ब्रह्मदेवाने दिलेले आहेत.

मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारं पुनर्जगौ। तस्मात्स्मार्तः स्मृतो धर्मो वर्णाश्रमविभागजः ।। ५९.

मागील मन्वंतरातील आचार आठवून, त्याने पुन्हा तो शिकवला; म्हणून वर्ण आणि आश्रम यांच्या विभागातून जो धर्म येतो, त्याला स्मार्त धर्म म्हणतात.

स एष द्विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते। शेषशब्दात् शिष्ट इति शिष्टाचारः प्रचक्ष्यते ।। ५९.

असा हा द्विविध धर्म शिष्टांचा आचार म्हणून ओळखला जातो; 'शेष' या शब्दामुळे त्याला शिष्टाचार असे म्हणतात.

मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः। मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसन्तानकारणात्। धर्मार्थं ये च शिष्ट वै याथातथ्यं प्रचक्ष्यते ।। ५९.

प्रत्येक मन्वंतरात जे शिष्ट, म्हणजे धर्मनिष्ठ लोक राहतात — मनु आणि सप्तर्षी, जगाचा पुढचा पिढी चालू राहण्यासाठी — आणि जे खरीखुरी धर्माची व्याख्या करतात, त्यांनाच शिष्ट म्हणतात.

मन्वादयश्च ये शिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः। तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे ।। ५९.

मनु वगैरे जे शिष्ट आहेत, आणि मी आधी सांगितलेले जे शिष्ट आहेत, त्यांनी प्रत्येक युगात धर्म नेहमीच योग्य रीतीने आचरला आहे.

त्रयी वार्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा। शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः। पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः ।। ५९.

त्रैविद्य, उदरनिर्वाह, शासन, यज्ञ, वर्ण आणि आश्रम — हे सगळे शिष्ट आणि मनु यांनी पुन्हा पुन्हा आचरले, आणि पूर्वजांनीही पाळले म्हणून शिष्टांचा आचार हा शाश्वत आहे.

दानं सत्यन्तपोऽलोभो विद्येज्याप्रजनी दया। अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ।। ५९.

दान, सत्य, तप, लोभ नसणे, विद्या, यज्ञ, अपत्य न होणे आणि दया — ही आठ गुणे शिष्टांच्या आचाराची लक्षणे आहेत.

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः ।। ५९.

कारण मनु आणि सप्तर्षी प्रत्येक मन्वंतरात हा आचार पाळतात, म्हणून शिष्टाचार कायम लक्षात ठेवला जातो.

विज्ञेयः श्रवणात् श्रौतः स्मरणात् स्मार्त्त उच्यते। इज्या वेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः। प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् ।। ५९.

श्रवणाने शौत्र धर्म ओळखावा, स्मरणाने स्मार्त धर्म; शौत्र धर्म यज्ञ आणि वेदावर आधारित असतो, तर स्मार्त धर्म वर्ण आणि आश्रमावर आधारलेला असतो. आता मी येथे धर्माची खास लक्षणे सांगतो.

दृष्ट्वा प्रभूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगूहति। यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् ।। ५९.

जो कोणी विचारल्यावर आपल्याजवळ असलेली संपत्ती किंवा जे काही पाहिले आहे ते लपवत नाही, आणि जसे आहे तसेच सांगतो, त्याला सत्य बोलण्याचे लक्षण मानले जाते.

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च। इत्येतत् तपसो मूलं सुघोरं तद्दुरासदम् ।। ५९.

ब्रह्मचर्य, जप, मौन आणि उपवास हे तपस्येची मुळे आहेत. ही तपस्या फार कठीण असून सहज मिळत नाही.

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा। ऋत्विजां दक्षिणानाञ्च संयोगो योग उच्यते ।। ५९.

पशू, द्रव्य, हविर्द्रव्य, आणि ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद तसेच ऋत्विज आणि त्यांना दिल्या जाणाऱ्या दक्षिणा — या सर्वांचा एकत्रितपणा म्हणजे यज्ञातील योग म्हणतात.

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च। समा प्रवर्त्तते दृष्टिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता ।। ५९.

जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःसारखेच बघतो आणि त्यांच्या हितासाठी किंवा अहितासाठी सारखेच वागतो, त्याची ही समदृष्टी म्हणजेच खरी दया समजली जाते.

आक्रुष्टोऽभिहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति वा। वाङ्‌मनःकर्मभिः क्षान्तिस्तितिक्षैषा क्षमा स्मृता ।। ५९.

जो कोणी शिवी दिल्यावर किंवा मार खाल्यावरही प्रतिशब्दाने, मनाने किंवा कृतीने उत्तर देत नाही, तो सहनशील असतो; हीच क्षमा म्हणून ओळखली जाते.

स्वामिनारक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानाञ्च मृत्सु च। परस्वानामनादानमलोभ इह कीर्त्यते ।। ५९.

जे इतरांचे धन, जरी ते मालक नसले, टाकलेले किंवा मातीमध्ये पडलेले असले, घेत नाही, त्याला अलोभ असे म्हणतात.

मैथुनस्यासमाचारो ह्यचिन्तनमकल्पनम्। निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं दम उच्यते ।। ५९.

मैथुनापासून दूर राहणे, त्याचा विचारही न करणे आणि पूर्णपणे त्यातून निवृत्त होणे — ही अखंड संयमाची स्थिती म्हणजेच दम्याचे लक्षण आहे.

आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै। न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यै तत्तु लक्षणम् ।। ५९.

स्वतःच्या किंवा इतरांच्या हितासाठी, ज्याची इंद्रिये कधीही खोटे वागत नाहीत, त्याला शम्याचे लक्षण मानले जाते.

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे। न क्रुध्येत्तु प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते ।। ५९.

दहा इंद्रियांच्या विषयात आणि आठ कारणांमध्ये, जो अडथळा आल्यावरही रागावत नाही, तोच खरा जितेंद्रिय समजला जातो.

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनोपागतञ्च यत्। तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम् ।। ५९.

जे काही सर्वात प्रिय वस्तू योग्य मार्गाने मिळतात, त्या त्या गुणी व्यक्तीस द्याव्यात — हेच दानाचे लक्षण आहे.

दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमधयमम् । तत्र नैःश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये। कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः सुविभागस्तु बन्धुषु ।। ५९.

दान हे तीन प्रकारचे असते — कनिष्ठ, श्रेष्ठ आणि मध्यम. त्यात श्रेष्ठ दान मोक्षासाठी, कनिष्ठ दान स्वतःच्या फायद्यासाठी, सर्व प्राण्यांवर दया म्हणून केलेले दान, आणि नातेवाईकांत योग्य वाटप हे मध्यम दान मानले जाते.

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः। शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसङ्गतः ।। ५९.

श्रुती आणि स्मृतींनी सांगितलेला धर्म हा वर्णाश्रमावर आधारलेला आहे; तसेच सज्जनांच्या संगतीत असलेला धर्म हा शिष्टाचाराच्या विरुद्ध नसतो.

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु तथेष्टानभिनन्दनम्। प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता ।। ५९.

अप्रिय व्यक्तींवर द्वेष न ठेवणे, प्रिय गोष्टींत आनंद न मानणे, आणि सुख-दुःख व शोक यांपासून दूर राहणे — हेच विरक्तीचे लक्षण आहे.

संन्यासः कर्मणो न्यासः कृतानामकृतैः सह। कुशलाकुशलानाञ्च प्रहाणं त्याग उच्यते ।। ५९.

संपूर्ण कर्मांचा, केलेल्या आणि न केलेल्या, तसेच शुभ आणि अशुभ कर्मांचा त्याग करणे म्हणजेच संन्यास होय.