वायुपुराणम्

इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः। पशूनां पक्षिणाञ्चैव स्थावराणां निबोधत ।। ५९.

अशा प्रकारे देव आणि माणसांचे स्वभाव सांगितले; आता प्राणी, पक्षी आणि स्थावर जीव यांचे गुण ऐका.

गावो ह्यजा महिष्योऽश्वा हस्तिनः पक्षिणो नगाः। उपयूक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः ।। ५९.

गायी, मेंढ्या, म्हशी, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि झाडे — हे सर्व विधींमध्ये वापरले जातात आणि यज्ञासाठी योग्य मानले जातात.

देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः । यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः ।। ५९.

हे सर्व देवांच्या स्थळी जन्म घेतात आणि पुन्हा त्या त्या रूपातच प्रकट होतात; त्यांच्या इच्छेनुसार आणि उपभोगानुसार देवांना शुभ शरीर मिळते.

तेषां रूपानुरूपैस्तैः प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः। मनोज्ञैस्तत्त्वभावज्ञैः सुखिनो ह्युपपेदिरे ।। ५९.

त्यांच्या रूपानुसार आणि मापानुसार, स्थावर आणि जंगम जीव, जे सुंदर आणि आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान असलेले आहेत, ते सुखी होतात.

अतः शिष्टान् प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च। सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत। सायुज्यं ब्रह्मणोऽत्यन्तं तेन सन्तः प्रजक्ष्यते ।। ५९.

आता मी उरलेल्या, चांगल्या आणि सज्जन लोकांविषयी सांगतो; 'सत्' हा शब्द ब्रह्मापासून आला आहे आणि ज्यांच्यात तो गुण असतो त्यांना 'संत' म्हणतात; ब्रह्माशी पूर्ण एकरूप झालेलेच 'संत' म्हणून ओळखले जातात.

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः ।। ५९.

दहा प्रकारच्या विषयांमध्ये आणि आठ कारणांमध्ये जे रागावत नाहीत, आनंदी होत नाहीत, आणि ज्यांनी आपला मनावर विजय मिळवला आहे, त्यांनाच खरे संत मानले जाते.

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च। ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ता यस्मात्तस्माद्द्विजातयः ।। ५९.

सामान्य आणि विशेष धर्मांमध्ये, जे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य गुणांनी युक्त आहेत, म्हणूनच त्यांना द्विज म्हणतात.

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गगोमुखचारिणः। श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मः स उच्यते ।। ५९.

जो माणूस वर्ण आणि आश्रम यामध्ये नीट वागतो, स्वर्ग व गोमाता यांच्या मार्गावर चालतो, वेद आणि स्मृती यांचे धर्म पाळतो, त्याचा धर्म खरा ज्ञानाने ओळखला जातो.

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः। क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते ।। ५९.

विद्या मिळवण्यासाठी जो ब्रह्मचारी गुरूची सेवा करतो, तो साधू समजला जातो; आणि जे गृहस्थ आपल्या कर्तव्यकर्मे करतात, तेही साधू मानले जातात.

साधनात्तपसोऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः। यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् ।। ५९.

जो वानप्रस्थ जंगलात तप करतो, तो साधू समजला जातो; आणि जो यती योगाच्या साधनेने प्रयत्न करतो, तोही साधू म्हणून ओळखला जातो.

एवमाश्रमधर्माणां साधनात् साधवः स्मृताः। गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।। ५९.

अशा प्रकारे, आश्रमधर्मांची साधना करणारे गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ आणि भिक्षुक हे सर्व साधू मानले जातात.

न च देवा न पितरो मुनयो न च मानवाः। अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवन्तोऽभिन्नदर्शनाः ।। ५९.

देव, पितर, ऋषी किंवा माणसे — 'हा धर्म आहे, हा नाही' असे म्हणताना, त्यांच्या समजुतीत काहीही फरक दाखवत नाहीत.

धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ। कुशलाकुशलं कर्म धर्मा धर्माविति स्मृतौ ।। ५९.

इथे धर्म आणि अधर्म हे दोन शब्द आहेत, दोन्ही कृतींवर आधारलेले आहेत; चांगली आणि वाईट कर्मे यांनाच धर्म आणि अधर्म असे म्हटले जाते.

धारणा धृतिरित्यर्थाद्धातोर्धर्मः प्रकीर्त्तितः । अधारणेऽमहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते ।। ५९.

'धृ' या धातूपासून धर्म म्हणजे धरून ठेवणारे, आधार देणारे असे अर्थ घेतले जातात; जे धरून ठेवत नाही किंवा ज्याला किंमत नाही, त्याला अधर्म म्हणतात.

अत्रेष्टप्रापका धर्मा आचार्यैरुपदिश्यते। वृद्धा ह्यलोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदम्भकाः। सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान् प्रचक्षते ।। ५९.

इथे इच्छित फळ मिळवून देणारे धर्म हे गुरुजन शिकवतात — जे वयस्क, लोभ नसलेले, आत्मसंयमी, कपट नसलेले, नीट शिस्तीत आणि सरळ असतात — त्यांनाच गुरु म्हणतात.

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि। आचिनोति च शास्त्रार्थान्यमैः सन्नियमैर्युतः ।। ५९.

कारण तो स्वतः आचार पाळतो, इतरांना तो आचार शिकवतो, आणि शास्त्रार्थ गोळा करतो, तसेच संयम आणि शिस्त याने युक्त असतो.

पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयोऽब्रुवन्। ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणोऽङ्गानि च श्रुतिः ।। ५९.

पूर्वजांकडून वेद शिकून, सप्तर्षींनी इथे वेदपरंपरा सांगितली — ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि वेदाची उपांगे, हे सर्व ब्रह्मदेवाने दिलेले आहेत.

मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारं पुनर्जगौ। तस्मात्स्मार्तः स्मृतो धर्मो वर्णाश्रमविभागजः ।। ५९.

मागील मन्वंतरातील आचार आठवून, त्याने पुन्हा तो शिकवला; म्हणून वर्ण आणि आश्रम यांच्या विभागातून जो धर्म येतो, त्याला स्मार्त धर्म म्हणतात.

स एष द्विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते। शेषशब्दात् शिष्ट इति शिष्टाचारः प्रचक्ष्यते ।। ५९.

असा हा द्विविध धर्म शिष्टांचा आचार म्हणून ओळखला जातो; 'शेष' या शब्दामुळे त्याला शिष्टाचार असे म्हणतात.

मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः। मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसन्तानकारणात्। धर्मार्थं ये च शिष्ट वै याथातथ्यं प्रचक्ष्यते ।। ५९.

प्रत्येक मन्वंतरात जे शिष्ट, म्हणजे धर्मनिष्ठ लोक राहतात — मनु आणि सप्तर्षी, जगाचा पुढचा पिढी चालू राहण्यासाठी — आणि जे खरीखुरी धर्माची व्याख्या करतात, त्यांनाच शिष्ट म्हणतात.

मन्वादयश्च ये शिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः। तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे ।। ५९.

मनु वगैरे जे शिष्ट आहेत, आणि मी आधी सांगितलेले जे शिष्ट आहेत, त्यांनी प्रत्येक युगात धर्म नेहमीच योग्य रीतीने आचरला आहे.

त्रयी वार्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा। शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः। पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः ।। ५९.

त्रैविद्य, उदरनिर्वाह, शासन, यज्ञ, वर्ण आणि आश्रम — हे सगळे शिष्ट आणि मनु यांनी पुन्हा पुन्हा आचरले, आणि पूर्वजांनीही पाळले म्हणून शिष्टांचा आचार हा शाश्वत आहे.

दानं सत्यन्तपोऽलोभो विद्येज्याप्रजनी दया। अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ।। ५९.

दान, सत्य, तप, लोभ नसणे, विद्या, यज्ञ, अपत्य न होणे आणि दया — ही आठ गुणे शिष्टांच्या आचाराची लक्षणे आहेत.

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च वै। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः ।। ५९.

कारण मनु आणि सप्तर्षी प्रत्येक मन्वंतरात हा आचार पाळतात, म्हणून शिष्टाचार कायम लक्षात ठेवला जातो.

विज्ञेयः श्रवणात् श्रौतः स्मरणात् स्मार्त्त उच्यते। इज्या वेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः। प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् ।। ५९.

श्रवणाने शौत्र धर्म ओळखावा, स्मरणाने स्मार्त धर्म; शौत्र धर्म यज्ञ आणि वेदावर आधारित असतो, तर स्मार्त धर्म वर्ण आणि आश्रमावर आधारलेला असतो. आता मी येथे धर्माची खास लक्षणे सांगतो.

दृष्ट्वा प्रभूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगूहति। यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् ।। ५९.

जो कोणी विचारल्यावर आपल्याजवळ असलेली संपत्ती किंवा जे काही पाहिले आहे ते लपवत नाही, आणि जसे आहे तसेच सांगतो, त्याला सत्य बोलण्याचे लक्षण मानले जाते.

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च। इत्येतत् तपसो मूलं सुघोरं तद्दुरासदम् ।। ५९.

ब्रह्मचर्य, जप, मौन आणि उपवास हे तपस्येची मुळे आहेत. ही तपस्या फार कठीण असून सहज मिळत नाही.

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा। ऋत्विजां दक्षिणानाञ्च संयोगो योग उच्यते ।। ५९.

पशू, द्रव्य, हविर्द्रव्य, आणि ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद तसेच ऋत्विज आणि त्यांना दिल्या जाणाऱ्या दक्षिणा — या सर्वांचा एकत्रितपणा म्हणजे यज्ञातील योग म्हणतात.

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च। समा प्रवर्त्तते दृष्टिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता ।। ५९.

जो सर्व प्राण्यांमध्ये स्वतःसारखेच बघतो आणि त्यांच्या हितासाठी किंवा अहितासाठी सारखेच वागतो, त्याची ही समदृष्टी म्हणजेच खरी दया समजली जाते.