वायुपुराणम्

अनागतेषु तद्वच्च तर्क्कः कार्यो विजानता। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।। ५८.

ज्यांना समज आहे त्यांनी येणाऱ्या काळातही असाच विचार करावा. सर्व मन्वंतरांमध्ये, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यातही हेच लागू पडते.

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। व्याख्यातानि विजानीद्वं कल्पे कल्पेन चैव हि ।। ५८.

एका मन्वंतराने सर्व मधली काळे समजावून सांगितली आहेत. प्रत्येक कल्पात आणि सर्व कल्पांमध्येही हेच समजावे.

अस्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत। देवा ह्यष्टविधा ये च इह मन्वन्तरेश्वराः ।। ५८.

याचा अभिमान असलेले सर्वजण नाव आणि रूप घेऊन प्रकट होतात. तसेच आठ प्रकारचे देव आणि या मन्वंतरातील राजेही.

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः। एवं वर्णाश्रमाणान्तु प्रविभागो युगे युगे ।। ५८.

सर्व ऋषी आणि मनू हे एकसारख्या हेतूने असतात. अशा प्रकारे प्रत्येक युगात वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी होते.

युगस्वभावाच्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः । वर्णाश्रमविभागश्च युगानि युगसिद्धये ।। ५८.

युगांच्या स्वभावानुसार प्रभू नेहमीच वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी करतो, जेणेकरून युगांचे कार्य पूर्ण होईल.

अनुषङ्गः समाख्यातः सृष्टिसर्गन्निबोधत। विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह ।। ५८.

आता संबंध सांगितला आहे; आता सृष्टी आणि निर्मिती कशी होते ते ऐका. मी येथे युगांतील स्थिती क्रमाने विस्ताराने सांगणार आहे.

युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता वै निबोधत। आशुरी सर्पगोपक्षिपैशाची यक्षराक्षसी। यस्मिन् युगे च सम्भूतिस्तासां यावत्तु जीवितम् ।। ५९.

युगांमध्ये जी जी प्रजा जन्माला येते, ती ऐका — असुरी, सर्प, गवळी, पिशाच्च, यक्ष, राक्षसी; ज्या युगात त्यांचा जन्म होतो, त्या युगभर त्यांचे आयुष्य असते.

पिशाचासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। युगमात्रन्तु जीवन्ति ऋते मृत्युवधेन ते ।। ५९.

पिशाच्च, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प हे फक्त युगभर जगतात, मृत्यूने मारले गेले नाहीत तर.

मानुषाणां पशूनाञ्च पक्षिणां स्थावरैःसह। तेषामायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः ।। ५९.

माणसे, जनावरे, पक्षी आणि वनस्पती यांचे आयुष्य पूर्णपणे त्या युगाच्या धर्मावर अवलंबून असते.

अस्थितिस्तु कलौ दृष्टा भूतानामायुषस्तु वै। परमायुः शतन्त्वेतन्मनुष्याणां कलौ स्मृतम् ।। ५९.

कलियुगात सर्व प्राण्यांचे आयुष्य कमी झाले आहे; या युगात माणसाचे जास्तीत जास्त आयुष्य शंभर वर्षे आहे, असे मानले जाते.

देवासुरप्रमाणात्तु सप्तसप्ताङ्गुलं ह्रसत्। अह्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् ।। ५९.

देव आणि दानव यांच्या तुलनेत, माणसाची उंची एकुण एकशे अठ्ठावन्न बोटे असून, ती उंची एकुण एकशे बोटांपेक्षा उणीच आहे.

देवासुरप्रमाणन्तदुच्छ्रायं कलिजैः स्मृतम्। चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् ।। ५९.

देव आणि दानवांची जी उंची आहे, तीच उंची कलियुगातील माणसांसाठी सांगितली आहे; पण कलियुगात ती उंची चौर्याऐंशी बोटे असल्याचे मानले जाते.

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकम्। इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगान्तिके ।। ५९.

आपल्या स्वतःच्या बोटांच्या मापाने, पायापासून डोक्यापर्यंत माणसाची उंची मोजली जाते; युगाच्या शेवटी ही उंची कमी होत जाते.

सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह। स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः ।। ५९.

सर्व युगांमध्ये, गेलेल्या आणि येणाऱ्या काळात, आपल्या स्वतःच्या बोटांच्या मापाने माणूस आठ ताल उंच असतो, असे मानले जाते.

आपादतो मस्तकन्तु नवतालो भवेत्तु यः। संहताजानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते ।। ५९.

ज्याची पायापासून डोक्यापर्यंतची उंची नऊ ताल आहे आणि ज्याचे हात जोडल्यावर गुडघ्यापर्यंत पोहोचतात, त्याचा सन्मान देवही करतात.

गवाश्वहस्तिनाञ्चैव महिष स्थावरात्मनाम्। क्रमेणैतेन योगेन ह्रासवृद्धी युगे युगे ।। ५९.

गायी, घोडे, हत्ती, म्हशी आणि स्थावर जीव यांच्या उंचीचे मोजमापही ह्याच प्रमाणाने, प्रत्येक युगात कमी किंवा जास्त होत जाते.

षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै। अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः ।। ५९.

गायींच्या गळ्यापाशी उंची छप्पन्न बोटे असते; हत्तींची पूर्ण उंची एकशे आठ बोटे आहे, असे सांगितले आहे.

अङ्गुलानां सहस्रन्तु चत्वारिंशाङ्गुलं विना । पञ्चाशतं हयानाञ्च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः ।। ५९.

घोड्यांची उंची एक हजार बोटे असून, त्यातून चव्वेचाळीस बोटे वजा करावी लागतात; झाडांची उंची पन्नास बोटे आहे.

मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः। तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्यते तत्त्वर्शनात् ।। ५९.

माणसाच्या शरीराची रचना जशी आहे, तशीच चिन्हे देवांमध्येही खरी समजली जातात.

बुद्ध्यातिशययुक्तञ्च देवानां कायमुच्यते । देवानतिशयञ्चैव मानुषं कायमुच्यते ।। ५९.

देवांचे शरीर हे विशेष बुद्धीने युक्त असते; तसेच माणसाचे शरीरही इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते.

इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः। पशूनां पक्षिणाञ्चैव स्थावराणां निबोधत ।। ५९.

अशा प्रकारे देव आणि माणसांचे स्वभाव सांगितले; आता प्राणी, पक्षी आणि स्थावर जीव यांचे गुण ऐका.

गावो ह्यजा महिष्योऽश्वा हस्तिनः पक्षिणो नगाः। उपयूक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः ।। ५९.

गायी, मेंढ्या, म्हशी, घोडे, हत्ती, पक्षी आणि झाडे — हे सर्व विधींमध्ये वापरले जातात आणि यज्ञासाठी योग्य मानले जातात.

देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः । यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः ।। ५९.

हे सर्व देवांच्या स्थळी जन्म घेतात आणि पुन्हा त्या त्या रूपातच प्रकट होतात; त्यांच्या इच्छेनुसार आणि उपभोगानुसार देवांना शुभ शरीर मिळते.

तेषां रूपानुरूपैस्तैः प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः। मनोज्ञैस्तत्त्वभावज्ञैः सुखिनो ह्युपपेदिरे ।। ५९.

त्यांच्या रूपानुसार आणि मापानुसार, स्थावर आणि जंगम जीव, जे सुंदर आणि आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान असलेले आहेत, ते सुखी होतात.

अतः शिष्टान् प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च। सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत। सायुज्यं ब्रह्मणोऽत्यन्तं तेन सन्तः प्रजक्ष्यते ।। ५९.

आता मी उरलेल्या, चांगल्या आणि सज्जन लोकांविषयी सांगतो; 'सत्' हा शब्द ब्रह्मापासून आला आहे आणि ज्यांच्यात तो गुण असतो त्यांना 'संत' म्हणतात; ब्रह्माशी पूर्ण एकरूप झालेलेच 'संत' म्हणून ओळखले जातात.

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः ।। ५९.

दहा प्रकारच्या विषयांमध्ये आणि आठ कारणांमध्ये जे रागावत नाहीत, आनंदी होत नाहीत, आणि ज्यांनी आपला मनावर विजय मिळवला आहे, त्यांनाच खरे संत मानले जाते.

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च। ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ता यस्मात्तस्माद्द्विजातयः ।। ५९.

सामान्य आणि विशेष धर्मांमध्ये, जे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य गुणांनी युक्त आहेत, म्हणूनच त्यांना द्विज म्हणतात.

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गगोमुखचारिणः। श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मः स उच्यते ।। ५९.

जो माणूस वर्ण आणि आश्रम यामध्ये नीट वागतो, स्वर्ग व गोमाता यांच्या मार्गावर चालतो, वेद आणि स्मृती यांचे धर्म पाळतो, त्याचा धर्म खरा ज्ञानाने ओळखला जातो.

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः। क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते ।। ५९.

विद्या मिळवण्यासाठी जो ब्रह्मचारी गुरूची सेवा करतो, तो साधू समजला जातो; आणि जे गृहस्थ आपल्या कर्तव्यकर्मे करतात, तेही साधू मानले जातात.