वायुपुराणम्

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च । युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रीणि पादक्रमेण तु ।। ५८.

सुख, आयुष्य, बळ, रूप, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा—हे सर्व युगानुसार कमी होत जातात, प्रत्येक पायरीला तीन भागांनी घटतात.

ससन्ध्यंशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः। इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः ।। ५८.

संध्याकाळी युगांमधील धर्माची पूर्तता कमी होत जाते. हे द्विजांनो, मी तुम्हाला ही युगांची परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् ५८.

हीच सर्व चार युगांची रचना आहे.

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्च तावती स्मृता । अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात् ।। ५८.

ब्रह्मदेवाचा तो दिवस सांगितला आहे आणि त्याची रात्रही तितकीच मोठी मानली जाते. या काळात युगांची घट होत गेल्याने सर्व प्राण्यांमध्ये सरळपणा कमी होत जातो.

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम्। एषा चतुर्युगानान्तु गणना ह्येकसप्ततिः। क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरमुच्यते ।। ५८.

हेच सर्व युगांचे लक्षण मानले जाते. चार युगांची एकत्र मोजणी एक्काहत्तर होते, त्यालाच मन्वंतर म्हणतात.

चतुर्युगे तथैकस्मिन् भवतीह यथाश्रुतम्। तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् ।। ५८.

जशी येथे एका चार युगांच्या काळात घडते, तशीच इतर सर्व ठिकाणीही तीच क्रमाने घडते.

सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु । पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास्तथा ।। ५८.

जसा प्रत्येक सृष्टीमध्ये वेगळेपणा निर्माण होतो, तसाच इथेही आहे. हे पंचवीसच असतात, त्यात ना कमी ना जास्त.

तथा कल्पयुगैः सार्द्धं भवन्ति समलक्षणाः। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ।। ५८.

त्याचप्रमाणे कल्प आणि युगांसोबत हे सर्व एकसारखेच असतात. सर्व मन्वंतरांचे हेच लक्षण आहे.

तथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभवात् । तथा न सन्तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः ।। ५८.

युगांची ही फेरफटका खूप पूर्वीपासून त्यांच्या स्वभावानुसार चालू आहे. त्यामुळे जीवांचा संसार कधीच स्थिर राहत नाही, तो नेहमीच वाढ-घट होत राहतो.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः। अतीतानागतानां वै सर्वाण्येवान्तराणि ।। ५८.

युगांची ही लक्षणे थोडक्यात सांगितली आहेत, ज्यात गेलेली आणि येणारी सर्व मधली काळेही समाविष्ट आहेत.

अनागतेषु तद्वच्च तर्क्कः कार्यो विजानता। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।। ५८.

ज्यांना समज आहे त्यांनी येणाऱ्या काळातही असाच विचार करावा. सर्व मन्वंतरांमध्ये, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यातही हेच लागू पडते.

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। व्याख्यातानि विजानीद्वं कल्पे कल्पेन चैव हि ।। ५८.

एका मन्वंतराने सर्व मधली काळे समजावून सांगितली आहेत. प्रत्येक कल्पात आणि सर्व कल्पांमध्येही हेच समजावे.

अस्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत। देवा ह्यष्टविधा ये च इह मन्वन्तरेश्वराः ।। ५८.

याचा अभिमान असलेले सर्वजण नाव आणि रूप घेऊन प्रकट होतात. तसेच आठ प्रकारचे देव आणि या मन्वंतरातील राजेही.

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः। एवं वर्णाश्रमाणान्तु प्रविभागो युगे युगे ।। ५८.

सर्व ऋषी आणि मनू हे एकसारख्या हेतूने असतात. अशा प्रकारे प्रत्येक युगात वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी होते.

युगस्वभावाच्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः । वर्णाश्रमविभागश्च युगानि युगसिद्धये ।। ५८.

युगांच्या स्वभावानुसार प्रभू नेहमीच वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी करतो, जेणेकरून युगांचे कार्य पूर्ण होईल.

अनुषङ्गः समाख्यातः सृष्टिसर्गन्निबोधत। विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह ।। ५८.

आता संबंध सांगितला आहे; आता सृष्टी आणि निर्मिती कशी होते ते ऐका. मी येथे युगांतील स्थिती क्रमाने विस्ताराने सांगणार आहे.

युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता वै निबोधत। आशुरी सर्पगोपक्षिपैशाची यक्षराक्षसी। यस्मिन् युगे च सम्भूतिस्तासां यावत्तु जीवितम् ।। ५९.

युगांमध्ये जी जी प्रजा जन्माला येते, ती ऐका — असुरी, सर्प, गवळी, पिशाच्च, यक्ष, राक्षसी; ज्या युगात त्यांचा जन्म होतो, त्या युगभर त्यांचे आयुष्य असते.

पिशाचासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। युगमात्रन्तु जीवन्ति ऋते मृत्युवधेन ते ।। ५९.

पिशाच्च, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प हे फक्त युगभर जगतात, मृत्यूने मारले गेले नाहीत तर.

मानुषाणां पशूनाञ्च पक्षिणां स्थावरैःसह। तेषामायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः ।। ५९.

माणसे, जनावरे, पक्षी आणि वनस्पती यांचे आयुष्य पूर्णपणे त्या युगाच्या धर्मावर अवलंबून असते.

अस्थितिस्तु कलौ दृष्टा भूतानामायुषस्तु वै। परमायुः शतन्त्वेतन्मनुष्याणां कलौ स्मृतम् ।। ५९.

कलियुगात सर्व प्राण्यांचे आयुष्य कमी झाले आहे; या युगात माणसाचे जास्तीत जास्त आयुष्य शंभर वर्षे आहे, असे मानले जाते.

देवासुरप्रमाणात्तु सप्तसप्ताङ्गुलं ह्रसत्। अह्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् ।। ५९.

देव आणि दानव यांच्या तुलनेत, माणसाची उंची एकुण एकशे अठ्ठावन्न बोटे असून, ती उंची एकुण एकशे बोटांपेक्षा उणीच आहे.

देवासुरप्रमाणन्तदुच्छ्रायं कलिजैः स्मृतम्। चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् ।। ५९.

देव आणि दानवांची जी उंची आहे, तीच उंची कलियुगातील माणसांसाठी सांगितली आहे; पण कलियुगात ती उंची चौर्याऐंशी बोटे असल्याचे मानले जाते.

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकम्। इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगान्तिके ।। ५९.

आपल्या स्वतःच्या बोटांच्या मापाने, पायापासून डोक्यापर्यंत माणसाची उंची मोजली जाते; युगाच्या शेवटी ही उंची कमी होत जाते.

सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह। स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः ।। ५९.

सर्व युगांमध्ये, गेलेल्या आणि येणाऱ्या काळात, आपल्या स्वतःच्या बोटांच्या मापाने माणूस आठ ताल उंच असतो, असे मानले जाते.

आपादतो मस्तकन्तु नवतालो भवेत्तु यः। संहताजानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते ।। ५९.

ज्याची पायापासून डोक्यापर्यंतची उंची नऊ ताल आहे आणि ज्याचे हात जोडल्यावर गुडघ्यापर्यंत पोहोचतात, त्याचा सन्मान देवही करतात.

गवाश्वहस्तिनाञ्चैव महिष स्थावरात्मनाम्। क्रमेणैतेन योगेन ह्रासवृद्धी युगे युगे ।। ५९.

गायी, घोडे, हत्ती, म्हशी आणि स्थावर जीव यांच्या उंचीचे मोजमापही ह्याच प्रमाणाने, प्रत्येक युगात कमी किंवा जास्त होत जाते.

षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै। अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः ।। ५९.

गायींच्या गळ्यापाशी उंची छप्पन्न बोटे असते; हत्तींची पूर्ण उंची एकशे आठ बोटे आहे, असे सांगितले आहे.

अङ्गुलानां सहस्रन्तु चत्वारिंशाङ्गुलं विना । पञ्चाशतं हयानाञ्च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः ।। ५९.

घोड्यांची उंची एक हजार बोटे असून, त्यातून चव्वेचाळीस बोटे वजा करावी लागतात; झाडांची उंची पन्नास बोटे आहे.

मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः। तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्यते तत्त्वर्शनात् ।। ५९.

माणसाच्या शरीराची रचना जशी आहे, तशीच चिन्हे देवांमध्येही खरी समजली जातात.