वायुपुराणम्

तासुपगमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्। अहोरात्रं तदा तासां युगन्तु परिवर्त्तते ।। ५८.

कलियुगात उरलेले हे थोडे लोक जेव्हा अशा प्रकारे वागतात, तेव्हा त्यांच्या साठी दिवस-रात्र म्हणजेच युगाचा बदल ठरतो.

चित्तसम्मोहनं कृत्वा तासान्तैः सप्तमन्तु तत्। भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ।। ५८.

त्यांच्या मनाला मोहात टाकून, सात पिढ्या त्या लोकांमध्ये जातात आणि भविष्यातील घटनेच्या जोरावर हा चक्र पूर्ण होते.

प्रवृत्ते तु पुनस्तस्मिंस्ततः कृतयुगे तु वै। उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु कार्तयुग्यः प्रजाम्तदा ।। ५८.

मग पुन्हा जेव्हा नवीन युग सुरू होते, तेव्हा कलियुगात उरलेले हे लोक कृतयुगातील लोक म्हणून जन्म घेतात.

तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धाः सुदृष्टा विचरन्ति च। सदा सप्तर्षयश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।। ५८.

जे सिद्ध पुरुष इथे राहतात, जे सर्वांना दिसतात आणि फिरतात, तसेच सप्तर्षी, हे सर्व तिथेच स्थिर असतात.

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह। कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् ।। ५८.

इथे जे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आहेत, जे वंश वाढवण्यासाठी ओळखले जातात, ते सर्व कलियुगातील लोकांसह एकसारखेच होतात.

तेषां सप्तर्षयो धर्म कथयन्तीतरेषु च । वर्णा श्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्तो द्विधा तु सः ।। ५८.

त्यांच्यात सप्तर्षी धर्म शिकवतात आणि इतर लोकांमध्ये जात-व्यवस्था, श्रम आणि आचार युक्त असते; वेदविधी आणि स्मृतिनुसार कर्तव्ये दोन प्रकारची असतात.

ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्त्तन्ते वै प्रजाः कृते । श्रौतः स्मार्त्तः कृतानान्तु धर्मः सप्तर्षिदर्शितः ।। ५८.

कृतयुगातील लोक त्या कृतींचे पालन करतात; सप्तर्षींनी दाखवलेला वेदविधी आणि स्मृतिनुसार धर्म त्यांच्यात प्रस्थापित होतो.

तासु धर्मव्यवस्तार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात् । मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै ।। ५८.

त्यांच्यात धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून, हे ऋषी एका युगाच्या शेवटापासून दुसऱ्या युगापर्यंत, मन्वंतराच्या काळात राहतात.

यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपे ऋतौ । नवानां प्रथमं दृष्टस्तेषां मूले तु सम्भवः ।। ५८.

जसा उन्हाळ्यात वणव्यात गवत जळून गेले, तरी नवीन गवताची पहिली पालवी मुळांपासून फुटते, तसंच हे घडतं.

एवं युगाद्युगस्तेह सन्तानस्तु परस्परम् । वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ५८.

अशा प्रकारे युगामागून युग, संतती एकमेकांमध्ये अखंडपणे चालू राहते, जोपर्यंत मन्वंतराचा अंत होत नाही.

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च । युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रीणि पादक्रमेण तु ।। ५८.

सुख, आयुष्य, बळ, रूप, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा—हे सर्व युगानुसार कमी होत जातात, प्रत्येक पायरीला तीन भागांनी घटतात.

ससन्ध्यंशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः। इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः ।। ५८.

संध्याकाळी युगांमधील धर्माची पूर्तता कमी होत जाते. हे द्विजांनो, मी तुम्हाला ही युगांची परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् ५८.

हीच सर्व चार युगांची रचना आहे.

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्च तावती स्मृता । अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात् ।। ५८.

ब्रह्मदेवाचा तो दिवस सांगितला आहे आणि त्याची रात्रही तितकीच मोठी मानली जाते. या काळात युगांची घट होत गेल्याने सर्व प्राण्यांमध्ये सरळपणा कमी होत जातो.

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम्। एषा चतुर्युगानान्तु गणना ह्येकसप्ततिः। क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरमुच्यते ।। ५८.

हेच सर्व युगांचे लक्षण मानले जाते. चार युगांची एकत्र मोजणी एक्काहत्तर होते, त्यालाच मन्वंतर म्हणतात.

चतुर्युगे तथैकस्मिन् भवतीह यथाश्रुतम्। तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् ।। ५८.

जशी येथे एका चार युगांच्या काळात घडते, तशीच इतर सर्व ठिकाणीही तीच क्रमाने घडते.

सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु । पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास्तथा ।। ५८.

जसा प्रत्येक सृष्टीमध्ये वेगळेपणा निर्माण होतो, तसाच इथेही आहे. हे पंचवीसच असतात, त्यात ना कमी ना जास्त.

तथा कल्पयुगैः सार्द्धं भवन्ति समलक्षणाः। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ।। ५८.

त्याचप्रमाणे कल्प आणि युगांसोबत हे सर्व एकसारखेच असतात. सर्व मन्वंतरांचे हेच लक्षण आहे.

तथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभवात् । तथा न सन्तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः ।। ५८.

युगांची ही फेरफटका खूप पूर्वीपासून त्यांच्या स्वभावानुसार चालू आहे. त्यामुळे जीवांचा संसार कधीच स्थिर राहत नाही, तो नेहमीच वाढ-घट होत राहतो.

इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः। अतीतानागतानां वै सर्वाण्येवान्तराणि ।। ५८.

युगांची ही लक्षणे थोडक्यात सांगितली आहेत, ज्यात गेलेली आणि येणारी सर्व मधली काळेही समाविष्ट आहेत.

अनागतेषु तद्वच्च तर्क्कः कार्यो विजानता। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।। ५८.

ज्यांना समज आहे त्यांनी येणाऱ्या काळातही असाच विचार करावा. सर्व मन्वंतरांमध्ये, गेलेल्यात आणि येणाऱ्यातही हेच लागू पडते.

मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै। व्याख्यातानि विजानीद्वं कल्पे कल्पेन चैव हि ।। ५८.

एका मन्वंतराने सर्व मधली काळे समजावून सांगितली आहेत. प्रत्येक कल्पात आणि सर्व कल्पांमध्येही हेच समजावे.

अस्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत। देवा ह्यष्टविधा ये च इह मन्वन्तरेश्वराः ।। ५८.

याचा अभिमान असलेले सर्वजण नाव आणि रूप घेऊन प्रकट होतात. तसेच आठ प्रकारचे देव आणि या मन्वंतरातील राजेही.

ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः। एवं वर्णाश्रमाणान्तु प्रविभागो युगे युगे ।। ५८.

सर्व ऋषी आणि मनू हे एकसारख्या हेतूने असतात. अशा प्रकारे प्रत्येक युगात वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी होते.

युगस्वभावाच्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः । वर्णाश्रमविभागश्च युगानि युगसिद्धये ।। ५८.

युगांच्या स्वभावानुसार प्रभू नेहमीच वर्ण आणि आश्रमांची विभागणी करतो, जेणेकरून युगांचे कार्य पूर्ण होईल.

अनुषङ्गः समाख्यातः सृष्टिसर्गन्निबोधत। विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह ।। ५८.

आता संबंध सांगितला आहे; आता सृष्टी आणि निर्मिती कशी होते ते ऐका. मी येथे युगांतील स्थिती क्रमाने विस्ताराने सांगणार आहे.

युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता वै निबोधत। आशुरी सर्पगोपक्षिपैशाची यक्षराक्षसी। यस्मिन् युगे च सम्भूतिस्तासां यावत्तु जीवितम् ।। ५९.

युगांमध्ये जी जी प्रजा जन्माला येते, ती ऐका — असुरी, सर्प, गवळी, पिशाच्च, यक्ष, राक्षसी; ज्या युगात त्यांचा जन्म होतो, त्या युगभर त्यांचे आयुष्य असते.

पिशाचासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। युगमात्रन्तु जीवन्ति ऋते मृत्युवधेन ते ।। ५९.

पिशाच्च, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प हे फक्त युगभर जगतात, मृत्यूने मारले गेले नाहीत तर.

मानुषाणां पशूनाञ्च पक्षिणां स्थावरैःसह। तेषामायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः ।। ५९.

माणसे, जनावरे, पक्षी आणि वनस्पती यांचे आयुष्य पूर्णपणे त्या युगाच्या धर्मावर अवलंबून असते.