वायुपुराणम्

अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोकचेष्टास्तु वृन्दशः। उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रपद्यन्ते परस्परम् ।। ५८.

मग लोक कोणताही आळ न ठेवता, गटागटाने वागत, एकमेकांना त्रास देत आणि परस्परांशी भांडत होते.

अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते। प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः ।। ५८.

राजा नसल्यामुळे, युगाच्या परिणामाने, अनिश्चितता निर्माण झाली आणि सर्व लोक परस्पर भीतीने ग्रस्त झाले.

व्याकुलाश्च परिश्रान्तास्त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च। स्वान् प्राणान् समवेक्षन्तो निष्ठां प्राप्ताः सुदुःखिताः ।। ५८.

ते व्याकुळ, थकलेले, आपले घरदार आणि पत्नी सोडून, स्वतःचे प्राण पाहत, अत्यंत दुःखी अवस्थेत आपल्या शेवटाला पोहोचले.

नष्टे श्रौते स्मृते धर्मे परस्परहतास्तदा। निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः ।। ५८.

वेदविधी, स्मृती, आणि धर्म नष्ट झाले, आणि लोकांमध्ये एकमेकांशी भांडण सुरू झाले, की लोकांना कसलीच मर्यादा राहत नाही, कोणी कोणासाठी रडत नाही, आपुलकी उरत नाही, आणि लाजही राहत नाही.

नष्टे वर्पे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्जविंशकाः। हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलेन्द्रियाः ।। ५८.

जेव्हा सौंदर्य हरवते, कमी होते, आणि फार थोडे लोक उरतात, तेव्हा ते आपली पत्नी आणि मुले सोडून देतात आणि दुःखाने त्यांची इंद्रिये व्याकुळ होतात.

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः। प्रत्यन्तांस्तान्निपेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् ।। ५८.

दुष्काळाने त्रस्त होऊन, आपला व्यवसाय सोडून, हे लोक दुःखी होतात आणि आपले गाव सोडून सीमावर्ती प्रदेशात जाऊन राहतात.

सरितः सागरान् कूपान् सेवन्ते पर्वतांस्तदा। मधुमांसैर्मूलफलैर्वर्त्तयन्ति सुदुःखिताः ।। ५८.

मग हे लोक फार दुःखी होऊन, नद्या, समुद्र, विहिरी आणि डोंगर यांच्याकडे जातात आणि मध, मांस, मुळे आणि फळे खाऊन आपला उदरनिर्वाह करतात.

चीरवस्त्राजिनधरा निष्पत्रा निष्परिग्रहाः। वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः सङ्करं घोरमास्थिताः ।। ५८.

ते लोक झाडांची साल, फाटकी वस्त्रे किंवा जनावरांची कातडी घालतात, त्यांच्याकडे ना पानं उरतात ना काही संपत्ती, जाती-आश्रमाचा त्याग करतात आणि भीषण मिश्र समाजात राहतात.

एताः काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषास्तथा प्रजाः । जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् ।। ५८.

अशा प्रकारे थोडेच लोक उरतात, ते शेवटच्या अवस्थेला पोहोचतात, वृद्धत्व, आजार आणि भुकेने त्रस्त होतात आणि या दुःखातून त्यांना वैराग्य येते.

विचारणन्तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणात्। साम्यावस्थासु सम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता ।। ५८.

त्या वैराग्यातून विचार सुरू होतो, विचारातून समत्वाची अवस्था येते, समत्वातून जागृती होते आणि जागृतीमुळे धर्म आणि सद्गुण निर्माण होतात.

तासुपगमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्। अहोरात्रं तदा तासां युगन्तु परिवर्त्तते ।। ५८.

कलियुगात उरलेले हे थोडे लोक जेव्हा अशा प्रकारे वागतात, तेव्हा त्यांच्या साठी दिवस-रात्र म्हणजेच युगाचा बदल ठरतो.

चित्तसम्मोहनं कृत्वा तासान्तैः सप्तमन्तु तत्। भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ।। ५८.

त्यांच्या मनाला मोहात टाकून, सात पिढ्या त्या लोकांमध्ये जातात आणि भविष्यातील घटनेच्या जोरावर हा चक्र पूर्ण होते.

प्रवृत्ते तु पुनस्तस्मिंस्ततः कृतयुगे तु वै। उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु कार्तयुग्यः प्रजाम्तदा ।। ५८.

मग पुन्हा जेव्हा नवीन युग सुरू होते, तेव्हा कलियुगात उरलेले हे लोक कृतयुगातील लोक म्हणून जन्म घेतात.

तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धाः सुदृष्टा विचरन्ति च। सदा सप्तर्षयश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।। ५८.

जे सिद्ध पुरुष इथे राहतात, जे सर्वांना दिसतात आणि फिरतात, तसेच सप्तर्षी, हे सर्व तिथेच स्थिर असतात.

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह। कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् ।। ५८.

इथे जे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आहेत, जे वंश वाढवण्यासाठी ओळखले जातात, ते सर्व कलियुगातील लोकांसह एकसारखेच होतात.

तेषां सप्तर्षयो धर्म कथयन्तीतरेषु च । वर्णा श्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्तो द्विधा तु सः ।। ५८.

त्यांच्यात सप्तर्षी धर्म शिकवतात आणि इतर लोकांमध्ये जात-व्यवस्था, श्रम आणि आचार युक्त असते; वेदविधी आणि स्मृतिनुसार कर्तव्ये दोन प्रकारची असतात.

ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्त्तन्ते वै प्रजाः कृते । श्रौतः स्मार्त्तः कृतानान्तु धर्मः सप्तर्षिदर्शितः ।। ५८.

कृतयुगातील लोक त्या कृतींचे पालन करतात; सप्तर्षींनी दाखवलेला वेदविधी आणि स्मृतिनुसार धर्म त्यांच्यात प्रस्थापित होतो.

तासु धर्मव्यवस्तार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात् । मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै ।। ५८.

त्यांच्यात धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून, हे ऋषी एका युगाच्या शेवटापासून दुसऱ्या युगापर्यंत, मन्वंतराच्या काळात राहतात.

यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपे ऋतौ । नवानां प्रथमं दृष्टस्तेषां मूले तु सम्भवः ।। ५८.

जसा उन्हाळ्यात वणव्यात गवत जळून गेले, तरी नवीन गवताची पहिली पालवी मुळांपासून फुटते, तसंच हे घडतं.

एवं युगाद्युगस्तेह सन्तानस्तु परस्परम् । वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः ।। ५८.

अशा प्रकारे युगामागून युग, संतती एकमेकांमध्ये अखंडपणे चालू राहते, जोपर्यंत मन्वंतराचा अंत होत नाही.

सुखमायुर्बलं रूपं धर्मार्थौ काम एव च । युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रीणि पादक्रमेण तु ।। ५८.

सुख, आयुष्य, बळ, रूप, धर्म, संपत्ती आणि इच्छा—हे सर्व युगानुसार कमी होत जातात, प्रत्येक पायरीला तीन भागांनी घटतात.

ससन्ध्यंशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः। इत्येष प्रतिसन्धिर्वः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः ।। ५८.

संध्याकाळी युगांमधील धर्माची पूर्तता कमी होत जाते. हे द्विजांनो, मी तुम्हाला ही युगांची परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् ५८.

हीच सर्व चार युगांची रचना आहे.

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्च तावती स्मृता । अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात् ।। ५८.

ब्रह्मदेवाचा तो दिवस सांगितला आहे आणि त्याची रात्रही तितकीच मोठी मानली जाते. या काळात युगांची घट होत गेल्याने सर्व प्राण्यांमध्ये सरळपणा कमी होत जातो.

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम्। एषा चतुर्युगानान्तु गणना ह्येकसप्ततिः। क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरमुच्यते ।। ५८.

हेच सर्व युगांचे लक्षण मानले जाते. चार युगांची एकत्र मोजणी एक्काहत्तर होते, त्यालाच मन्वंतर म्हणतात.

चतुर्युगे तथैकस्मिन् भवतीह यथाश्रुतम्। तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् ।। ५८.

जशी येथे एका चार युगांच्या काळात घडते, तशीच इतर सर्व ठिकाणीही तीच क्रमाने घडते.

सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु । पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास्तथा ।। ५८.

जसा प्रत्येक सृष्टीमध्ये वेगळेपणा निर्माण होतो, तसाच इथेही आहे. हे पंचवीसच असतात, त्यात ना कमी ना जास्त.

तथा कल्पयुगैः सार्द्धं भवन्ति समलक्षणाः। मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम् ।। ५८.

त्याचप्रमाणे कल्प आणि युगांसोबत हे सर्व एकसारखेच असतात. सर्व मन्वंतरांचे हेच लक्षण आहे.

तथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभवात् । तथा न सन्तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः ।। ५८.

युगांची ही फेरफटका खूप पूर्वीपासून त्यांच्या स्वभावानुसार चालू आहे. त्यामुळे जीवांचा संसार कधीच स्थिर राहत नाही, तो नेहमीच वाढ-घट होत राहतो.