वायुपुराणम्

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च पार्वतीयांस्तथैव च। प्राच्यान् प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठापरान्तिकान् ।। ५८.

त्याने उत्तर दिशेतील, मध्यदेशातील, पर्वतीय, तसेच पूर्व, पश्चिम आणि विंध्य पर्वतापलीकडील लोकांनाही नष्ट केले.

तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान् सिंहलैः सह। गान्दारान् पारदांश्चैव पह्नवान् यवनांस्तथा ।। ५८.

त्याचप्रमाणे दक्षिणेकडील, द्रविड, सिंहल, गांधार, पारद, पन्हव आणि यवन या सर्वांचा त्याने संहार केला.

तुषारान् वर्वरांश्चीनान् शूलिकान् दरदान् खसान्। लम्पाकान्थ केतांश्च किरातानाञ्च जातयः ।। ५८.

तुषार, बर्बर, चीन, शूलिक, दरद, खास, लंपाक, केत आणि किरातांच्या जमातींचाही त्याने नाश केला.

प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृद्विभुः। अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् ।। ५८.

पराक्रमी प्रभूने आपले चक्र फिरवून म्लेच्छांचा अंत केला. तो सर्व प्राण्यांना अजिंक्य होता आणि मग पृथ्वीवर संचार करू लागला.

माधवस्य तु सोंशेन देवस्य हि विजज्ञिवान् । पूर्वजन्मविधिज्ञैश्च प्रमितिर्नाम वीर्यवान् ।। ५८.

माधव देवाच्या अंशाने, पूर्वजन्माचे ज्ञान असणाऱ्यांनी ज्याला ओळखले, तो प्रामिति नावाचा पराक्रमी होता.

गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः। द्वात्रिंशेऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्ते विंशतिं समाः ।। ५८.

तो चंद्रवंशात जन्मलेला होता. पूर्वीच्या कलियुगात, बत्तीसावे वर्ष सुरू झाल्यावर, त्याने वीस वर्षं घालवली.

विनिघ्नन् सर्वभूतानि मानवानि सहस्रशः। कृत्वा वीर्यावशेषान्तु पृथ्वीं ऱूढेन कर्मणा । परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु ।। ५८.

त्याने हजारो माणसांचा आणि सर्व प्राण्यांचा वध केला. फक्त थोडे पराक्रम उरले. पृथ्वीवर परस्पर कारणांनी आणि अचानक झालेल्या रागामुळे त्याने अनेक कृत्ये केली.

स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस्तानधार्मिकान् । गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः ।। ५८.

त्याने बहुतेक अधार्मिक असलेल्या वृषलांना जिंकून, गंगा-यमुना यांच्या मधल्या प्रदेशात आपल्या अनुयायांसह स्थान मिळवले.

ततो व्यतीते तस्मिंस्तु अमात्ये सत्यसैनिके। उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः ।। ५८.

नंतर, योग्य मंत्री आणि सत्यनिष्ठ सैनिकांसह, त्याने सर्व राजे आणि हजारो म्लेच्छांचा नाश केला.

तत्र सन्ध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके। स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह व्कचित् व्कचित् ।। ५८.

त्या वेळी, युगाच्या संधिकालात, युगाच्या शेवटी, थोड्या थोड्या लोकांमध्ये काहीजण उरले होते.

अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोकचेष्टास्तु वृन्दशः। उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रपद्यन्ते परस्परम् ।। ५८.

मग लोक कोणताही आळ न ठेवता, गटागटाने वागत, एकमेकांना त्रास देत आणि परस्परांशी भांडत होते.

अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते। प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः ।। ५८.

राजा नसल्यामुळे, युगाच्या परिणामाने, अनिश्चितता निर्माण झाली आणि सर्व लोक परस्पर भीतीने ग्रस्त झाले.

व्याकुलाश्च परिश्रान्तास्त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च। स्वान् प्राणान् समवेक्षन्तो निष्ठां प्राप्ताः सुदुःखिताः ।। ५८.

ते व्याकुळ, थकलेले, आपले घरदार आणि पत्नी सोडून, स्वतःचे प्राण पाहत, अत्यंत दुःखी अवस्थेत आपल्या शेवटाला पोहोचले.

नष्टे श्रौते स्मृते धर्मे परस्परहतास्तदा। निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः ।। ५८.

वेदविधी, स्मृती, आणि धर्म नष्ट झाले, आणि लोकांमध्ये एकमेकांशी भांडण सुरू झाले, की लोकांना कसलीच मर्यादा राहत नाही, कोणी कोणासाठी रडत नाही, आपुलकी उरत नाही, आणि लाजही राहत नाही.

नष्टे वर्पे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्जविंशकाः। हित्वा दारांश्च पुत्रांश्च विषादव्याकुलेन्द्रियाः ।। ५८.

जेव्हा सौंदर्य हरवते, कमी होते, आणि फार थोडे लोक उरतात, तेव्हा ते आपली पत्नी आणि मुले सोडून देतात आणि दुःखाने त्यांची इंद्रिये व्याकुळ होतात.

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः। प्रत्यन्तांस्तान्निपेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् ।। ५८.

दुष्काळाने त्रस्त होऊन, आपला व्यवसाय सोडून, हे लोक दुःखी होतात आणि आपले गाव सोडून सीमावर्ती प्रदेशात जाऊन राहतात.

सरितः सागरान् कूपान् सेवन्ते पर्वतांस्तदा। मधुमांसैर्मूलफलैर्वर्त्तयन्ति सुदुःखिताः ।। ५८.

मग हे लोक फार दुःखी होऊन, नद्या, समुद्र, विहिरी आणि डोंगर यांच्याकडे जातात आणि मध, मांस, मुळे आणि फळे खाऊन आपला उदरनिर्वाह करतात.

चीरवस्त्राजिनधरा निष्पत्रा निष्परिग्रहाः। वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः सङ्करं घोरमास्थिताः ।। ५८.

ते लोक झाडांची साल, फाटकी वस्त्रे किंवा जनावरांची कातडी घालतात, त्यांच्याकडे ना पानं उरतात ना काही संपत्ती, जाती-आश्रमाचा त्याग करतात आणि भीषण मिश्र समाजात राहतात.

एताः काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषास्तथा प्रजाः । जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् ।। ५८.

अशा प्रकारे थोडेच लोक उरतात, ते शेवटच्या अवस्थेला पोहोचतात, वृद्धत्व, आजार आणि भुकेने त्रस्त होतात आणि या दुःखातून त्यांना वैराग्य येते.

विचारणन्तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणात्। साम्यावस्थासु सम्बोधः सम्बोधाद्धर्मशीलता ।। ५८.

त्या वैराग्यातून विचार सुरू होतो, विचारातून समत्वाची अवस्था येते, समत्वातून जागृती होते आणि जागृतीमुळे धर्म आणि सद्गुण निर्माण होतात.

तासुपगमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्। अहोरात्रं तदा तासां युगन्तु परिवर्त्तते ।। ५८.

कलियुगात उरलेले हे थोडे लोक जेव्हा अशा प्रकारे वागतात, तेव्हा त्यांच्या साठी दिवस-रात्र म्हणजेच युगाचा बदल ठरतो.

चित्तसम्मोहनं कृत्वा तासान्तैः सप्तमन्तु तत्। भाविनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ।। ५८.

त्यांच्या मनाला मोहात टाकून, सात पिढ्या त्या लोकांमध्ये जातात आणि भविष्यातील घटनेच्या जोरावर हा चक्र पूर्ण होते.

प्रवृत्ते तु पुनस्तस्मिंस्ततः कृतयुगे तु वै। उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु कार्तयुग्यः प्रजाम्तदा ।। ५८.

मग पुन्हा जेव्हा नवीन युग सुरू होते, तेव्हा कलियुगात उरलेले हे लोक कृतयुगातील लोक म्हणून जन्म घेतात.

तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धाः सुदृष्टा विचरन्ति च। सदा सप्तर्षयश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।। ५८.

जे सिद्ध पुरुष इथे राहतात, जे सर्वांना दिसतात आणि फिरतात, तसेच सप्तर्षी, हे सर्व तिथेच स्थिर असतात.

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह। कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् ।। ५८.

इथे जे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र आहेत, जे वंश वाढवण्यासाठी ओळखले जातात, ते सर्व कलियुगातील लोकांसह एकसारखेच होतात.

तेषां सप्तर्षयो धर्म कथयन्तीतरेषु च । वर्णा श्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्तो द्विधा तु सः ।। ५८.

त्यांच्यात सप्तर्षी धर्म शिकवतात आणि इतर लोकांमध्ये जात-व्यवस्था, श्रम आणि आचार युक्त असते; वेदविधी आणि स्मृतिनुसार कर्तव्ये दोन प्रकारची असतात.

ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्त्तन्ते वै प्रजाः कृते । श्रौतः स्मार्त्तः कृतानान्तु धर्मः सप्तर्षिदर्शितः ।। ५८.

कृतयुगातील लोक त्या कृतींचे पालन करतात; सप्तर्षींनी दाखवलेला वेदविधी आणि स्मृतिनुसार धर्म त्यांच्यात प्रस्थापित होतो.

तासु धर्मव्यवस्तार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात् । मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै ।। ५८.

त्यांच्यात धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून, हे ऋषी एका युगाच्या शेवटापासून दुसऱ्या युगापर्यंत, मन्वंतराच्या काळात राहतात.

यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपे ऋतौ । नवानां प्रथमं दृष्टस्तेषां मूले तु सम्भवः ।। ५८.

जसा उन्हाळ्यात वणव्यात गवत जळून गेले, तरी नवीन गवताची पहिली पालवी मुळांपासून फुटते, तसंच हे घडतं.