वायुपुराणम्

वामनाकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः। पिशाचानर्कमर्कास्ते वृक्षवासादनप्रियाः ॥ ८.

ठेंगण्या आकाराचे, बडबड करणारे, उड्या मारत चालणारे हे अनर्क आणि मर्क पिशाच्च झाडांमध्ये राहतात आणि त्यांना अन्न आवडत नाही.

ऊर्द्ध्वबाहूर्द्ध्वरोमाण ऊर्द्ध्ववृक्षास्तथालयाः। मुञ्चन्ति पांशूनङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवश्च ते ॥ ८.

ज्यांचे हात, केस आणि झाडे वरच्या दिशेने असतात, आणि जे अशा जागी राहतात, हे पांशव पिशाच्च आपल्या अंगातून धूळ सोडतात.

धमनीमतकाः शुष्काः श्मश्रुलाश्चीरवाससः। उपवीराः पिशाचाश्च श्मशानायतनास्तथा ॥ ८.

ज्यांच्या नसांचा उठाव दिसतो, कोरडे, दाढी असलेले, झाडाच्या सालाचे वस्त्र घालणारे हे उपवीर पिशाच्च स्मशानात राहतात.

विष्टब्धाक्षा महाजिह्वा लेलिहाना ह्युदूखलाः। हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विरता बद्धपिण्डकाः ॥ ८.

स्थिर डोळे, मोठी जीभ, चाटणारे, उखळासारखे शरीर, हत्ती किंवा उंटाएवढे डोके, एकटे राहणारे आणि बांधलेले गोळे असलेले हे आहेत.

पिशाचाः सुम्भपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते। सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति वै ॥ ८.

सुम्भपात्र पिशाच्च न दिसणारे अन्न खातात; सूक्ष्म, केसाळ आणि पिंगट असलेले काही दिसतात, काही अदृश्य राहून वावरतात.

अयुक्ताश्च विशन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः. आकर्ण दारितास्याश्च लम्बश्रूस्थूलनासिकाः ॥ ८.

इथे जे कुशल पण वशात न राहणारे पिशाच येतात, त्यांची तोंडं कानापर्यंत फाटलेली, ओठ लोंबते आणि नाक जाडजूड असतं.

हस्तपादाक्रान्तगणा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः। बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः ॥ ८.

हातपायांनी तुडवलेले, ठेंगणे आणि नेहमी जमिनीवर नजर असणारे पिशाच, हे लहान मुलांना पकडतात आणि बाळंतपणाच्या घरात वावरतात.

पृष्ठतः पाणिपादाश्च ह्रस्वका वातरंहसः। पिशितादाः पिशाचास्ते संग्रामे रुधिराशिनः ॥ ८.

ज्यांचे हातपाय मागच्या बाजूला वळलेले, ठेंगणे आणि वाऱ्यासारखे वेगवान आहेत, असे पिशाच मांस खातात आणि युद्धात रक्त पितात.

नग्नका ह्यनिकेताश्च लम्बकेशाश्च पिण्डकाः। पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्या उच्छुसनाशिनः । षोडश जातयस्तेषां पिशाचानां प्रकीर्त्तिताः ॥ ८.

काही पिशाच नग्न, घर नसलेले, केस लोंबलेले आणि गाठीसारख्या देहाचे असतात; त्यांना स्कंदिन म्हणतात. काही उरलेले नैवेद्य खातात. या पिशाचांची सोळा जाती सांगितल्या आहेत.

एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वानुकम्पया। तेभ्यो ब्रह्मा वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः। अन्तर्द्धानं प्रजास्तेषां कामरूपत्वमेव च ॥ ८.

अशा दीन अवस्थेतले पिशाच पाहून, ब्रह्मदेवाने त्यांच्यावर दया करून, त्यांच्या मर्यादित बुध्दीमुळे त्यांना अदृश्य होण्याची आणि हवे तसे रूप धारण करण्याची शक्ती दिली.

उभयोः सन्द्ययोश्चारं स्थानान्याजीवमेव च। गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजनानि च ॥ ८.

दिवस आणि रात्रीच्या संधिकाळात, त्यांच्या वास्तव्याची आणि उपजीविकेची ठिकाणं म्हणजे जी घरे मोडकी, ओसाड किंवा फारच कमी लोकवस्तीची असतात.

विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषितानि च। असंस्पृष्टोप लिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि च ॥ ८.

आणि जी घरे उद्ध्वस्त, अपवित्र लोकांनी भरलेली, न धुतलेली किंवा घाणेरडी आणि विधीविना राहिलेली असतात, तीही त्यांची ठिकाणं आहेत.

राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुण्ठाश्चत्वराणि च। द्वाराण्यष्टालकाश्चैव निर्ममान्संक्रमांस्तथा ॥ ८.

राजमार्ग, गल्ल्या, अपवित्र चौक, दारं, उंबरठे आणि जिथे कोणीही मालकी नसते अशा वाटा—या सर्व ठिकाणी ते वावरतात.

पथो नद्योऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महापथान् । पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः ॥ ८.

रस्ते, नद्या, तीर्थक्षेत्रं, देवळाजवळची झाडं आणि मोठे मार्ग—या सर्व ठिकाणी पिशाच वसलेले आहेत.

अधार्मिका जनास्ते वै आजीवा विहिताः सुरैः। वर्णाश्रमाः सङ्करिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा ॥ ८.

जे लोक अधार्मिक आहेत, ज्यांची उपजीविका देवांनी ठरवली आहे, जसे मिश्र जाती, कारागीर आणि शिल्पकार—हे सुद्धा त्यात येतात.

अमृतोपमसत्त्वानां चौरविश्वासघातिनाम्। एतैरन्यैश्च बहुबिरन्यायोपार्ज्जितैर्धनैः । आरभन्ते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः ॥ ८.

अमृतासारखी शक्ती असणारे, चोर, विश्वासघात करणारे आणि अन्यायाने संपत्ती मिळवणारे—जिथे असे कृत्य सुरू होते तिथेच पिशाच आणि भूतं राहतात.

मधुमांसौदनैर्दध्ना तिलचूर्णसुरासवैः। धूपैर्हारिद्रकृशरैस्तैलभद्रगुडौदनैः ॥ ८.

मध, मांस, भात, दही, तीळाचे पीठ, मद्य, धूप, हळदीचा भात, तेल, गूळ आणि गुळाचा भात—या सर्व गोष्टींनी त्यांची पूजा होते.

कृष्णानि चैव वासांसि धूपाः सुमनसस्तथा। एवं युक्ताः सुबलयस्तेषां वै पर्वसन्धिषु। पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा सोऽधिपतिर्ददौ ॥ ८.

काळ्या वस्त्रांनी, धूप आणि फुलांनी सजलेले, असे हे बलवान पिशाच पर्वकाळाच्या संधीला, ब्रह्मदेवाच्या आज्ञेने, तिथे वावरतात.

सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् । दृष्ट्वा त्वजनयन्पुत्रान्व्याघ्रान्सिंहांश्च भामिनी ॥ ८.

सर्व भूत आणि पिशाचांसाठी, त्रिशूलधारी गिरिशाला पाहून, त्याने वाघ आणि सिंह असे पुत्र निर्माण केले, हे सुंदर स्त्री.

द्विपिनश्च सुतास्तस्या व्यालेयाश्चामिषाशिनः। ऋषयश्चापि कार्त्स्न्येन प्रजासर्गं निबोधत। तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे श्रृणु ॥ ८.

त्याचे पुत्र म्हणजे बिबटे, मांसाहारी साप, आणि आता ऋषींनो, सर्व सृष्टी कशी झाली ते जाणून घ्या. त्याच्या पाच कन्यांची नावे ऐका.

मीना माता तथा वृत्ता परिवृत्ता तथैव च। अनुवृत्ता तु विज्ञेया तासां वै श्रृणुत प्रजाः ॥ ८.

मिना, माता, वृत्ता, परिवृत्ता आणि अनुवृत्ता—ही त्याच्या कन्या आहेत; आता त्यांच्या संततीबद्दल ऐका.

सहस्रदन्ता मकराः पाठीनास्तामरोहिताः। इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते ॥ ८.

हजार दात असलेले मगरी, पाठीना, तामर आणि रोहित—अशी मोठी मैना नावाची जमात सुरू होते.

ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेयास्तथानुज्येष्ठका अपि। निष्कांश्च शिशुमारांश्च मता व्यजनयत्प्रजाः ॥ ८.

मगरींचे चार प्रकार, तसेच त्यांचे लहान-मोठे, निष्क आणि शिशुमार—हे सर्व संततीला जन्म देणारे मानले जातात.

वृत्ता कूर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम्। तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः ॥ ८.

कासवांचे आणि पाण्यात राहणाऱ्या अनेक जीवांचे वेगवेगळे प्रकार तसेच शंखांचेही विविध रूपे अनेक प्रकारांनी निर्माण झाली.

मण्डूकानां विकाराणि अनुवृत्ता व्यजायत। ऐणेयानां विकाराणि शम्बूकानां तथैव च ॥ ८.

मांदुगांचे वेगवेगळे प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले, तसेच मासे आणि शंबूक यांच्या देखील अनेक रूपांची उत्पत्ती झाली.

तथा शुक्तिविकाराणि वराटककृतानि च। तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत ॥ ८.

त्याचप्रमाणे शिंपल्यांचे आणि खेकड्यांनी केलेल्या रूपांचे, तसेच शंखांचेही विविध प्रकार एकामागोमाग निर्माण झाले.

कालकूटविकाराणि जलौकविहितानि च । इत्येष हि ऋषेर्वंशः पञ्चशाखाः प्रकीर्त्तिताः ॥ ८.

काळकूट विषारी जीव आणि जळवांनी निर्माण केलेले जीवही निर्माण झाले; अशा प्रकारे ऋषींच्या पाच शाखांचा वंश सांगितला आहे.

तिर्यगं हेतुकमाद्यादुर्बहुलं वंशविस्तरम्। संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह ॥ ८.

घामातून जन्मणाऱ्या प्राण्यांचा विस्तार खूप मोठा आहे आणि तो अनेक कारणांमुळे होतो, जसा इतर तिर्यक प्राण्यांचा होतो.

स्वस्तिपिकशरीरेभ्यो जायन्त्युत्पादका द्विजाः। मनुष्याः स्वेदमलजाः उशना नाम जन्तवः। नानापिपीलिकगणाः कीटका बद्धपादकाः ॥ ८.

सरड्यांच्या शरीरातून द्विज प्राणी जन्मतात; माणसे घाम व मळातून निर्माण होतात, उशन नावाचे जीव, वेगवेगळ्या मुंग्या, कीडे आणि स्थिर पाय असणारे प्राणीही त्यातून जन्मतात.