वायुपुराणम्

संरोधादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरेषु च । वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ।। ५८.

आयुष्य कमी झाल्यामुळे हे द्वापरयुगात दिसून येते; आणि व्यासांनी वेदाचे चार भाग केले, हे द्वापरयुगापासून सुरू झाले.

ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः। मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः ।। ५८.

ऋषींच्या पुत्रांनी, मतभेदांमुळे, वेद पुन्हा पुन्हा विभागले; मंत्र आणि ब्राह्मणांच्या मांडणीमध्ये, तसेच स्वर आणि अक्षरांमध्ये फरक पडला.

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः। सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः व्कचित्व्कचित् ।। ५८.

ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे संहितासंग्रह विद्वान ऋषींनी तयार केले; सर्वसाधारण आणि विशेष भेद, तसेच मतभेदांमुळे, ते कधी कधी बदलतात.

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च। अन्ये तु प्रहितास्तीर्थैः केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः ।। ५८.

ब्राह्मण, कल्पसूत्रे आणि मंत्रांचे विवेचन—हे काही विद्वानांनी स्थापन केले, तर काही इतर शिक्षकांनी ते चालू ठेवले.

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नवृत्ताश्रमा द्विजाः। एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधं पुनस्ततः ।। ५८.

द्वापरयुगात द्विज वेगवेगळ्या आचारधर्म व आश्रमांचे पालन करतात; पूर्वी एकच आध्वर्यु परंपरा होती, पण नंतर ती दोन भागात विभागली गेली.

सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्रकुलन्त्विदम्। आध्वर्यवस्य प्रस्तावैर्बहुधा व्याकुलं कृतम् ।। ५८.

सामान्य आणि विरुद्ध अर्थांमुळे ही अनेक शास्त्रे निर्माण झाली; विविध आध्वर्युवांच्या मांडणीमुळे ती अनेक प्रकारांनी गोंधळलेली झाली.

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चाप्यसंक्षयैः। व्याकुलं द्वापरे भिन्ने क्रियते भिन्नदर्शनैः ।। ५८.

त्याचप्रमाणे, अथर्ववेद, ऋग्वेद आणि सामवेद यांतही, अनंत भेद आणि विभागांमुळे, द्वापरयुगात वेगवेगळ्या मतांमुळे गोंधळ निर्माण होतो.

तैषां भेदाः प्रभेदाश्च विकल्पैश्चाप्यसंक्षयाः । द्वापरे सम्प्रवर्तन्ते विनश्यन्ति पुनः कलौ ।। ५८.

त्यांचे हे भेद, उपभेद आणि अनंत प्रकार द्वापरयुगात निर्माण होतात, पण कलियुगात पुन्हा नष्ट होतात.

तेषां विपर्ययाश्चैव भवन्ति द्वापरे पुनः। अवृष्टिर्मरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्ववाः ।। ५८.

त्यांचे उलटफेरही द्वापरयुगात पुन्हा होतात; दुष्काळ, मृत्यू, तसेच रोगराई आणि आपत्ती येतात.

वाङ्मनःकर्मजैर्दुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः । निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्ष विचारणा ।। ५८.

वाणी, मन आणि कृती यांमुळे होणाऱ्या दुःखांमुळे पुन्हा वैराग्य येते; त्या वैराग्यातून दुःखातून मुक्त होण्याचा विचार जन्माला येतो.

विचाराणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोपदर्शनम्। दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसम्भवः ।। ५८.

विचारातून वैराग्य येते; वैराग्यातून दोषांचे दर्शन होते; आणि दोषांचा अनुभव आल्यावर द्वापरयुगात ज्ञानाची उत्पत्ती होते.

तेषाञ्च मानिनां पूर्वमाद्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे। उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ।। ५८.

त्या गर्विष्ठ लोकांमध्ये, सवायंभुव मन्वंतराच्या सुरुवातीला, द्वापार युगात शास्त्रांना विरोध करणारे लोक जन्माला येतात.

आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्यौतिषस्य च। अर्थशास्त्रविकल्पश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ।। ५८.

आयुर्वेदाचे वेगवेगळे प्रकार, ज्योतिषाच्या अंगांचे भेद, अर्थशास्त्राचे वेगळे मार्ग आणि तर्कशास्त्राचे विविध विचार या काळात निर्माण होतात.

स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्। द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् ।। ५८.

स्मृतीशास्त्रांचे अनेक प्रकार आणि वेगवेगळ्या पंथांची स्थापना होते; द्वापार युगात लोकांमध्ये मतभेदही वाढतात.

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्रा द्वार्त्ता प्रसिद्ध्यति। द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता ।। ५८.

मनाने, कृतीने आणि वाणीने उपजीविका मिळवताना मोठा त्रास सहन करावा लागतो; द्वापार युगात सर्व जीवांना कष्टानेच पोट भरावे लागते.

लोभेऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः। वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां सङ्करस्तथा ।। ५८.

लोभ, अस्थिरता, व्यापारातील भांडणं आणि तत्त्वांचा गोंधळ यामुळे नवीन वेदशास्त्रांची रचना होते आणि धर्मांची गडबड निर्माण होते.

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रोगो लोभो वधस्तथा। वर्णाश्रमपरिध्वंसाः कामद्वेषौ तथैव च ।। ५८.

द्वापार युगात रोग, लोभ आणि हत्या वाढतात; वर्णाश्रमांची सीमा मोडली जाते आणि इच्छा व द्वेषही वाढतात.

पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तुथा नृणाम्। निःशेपे द्वापरे तस्मिन् तस्य सन्ध्या तु पादतः ।। ५८.

जेव्हा दोन हजार वर्षे पूर्ण होतात, तेव्हा तीच माणसांची कमाल आयुष्यमर्यादा असते; द्वापाराच्या शेवटी त्याची संध्या एका पायावर उरते.

प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मोऽसौ द्वापरस्य तु । तथैव सन्ध्यापादेन अंशस्तस्यावतिष्ठते ।। ५८.

द्वापार युगात धर्माच्या गुणांमध्ये घट येते; त्याचप्रमाणे संध्याकाळच्या एका पायावर फक्त थोडाच धर्म उरतो.

द्वापरस्य च वर्षे या तिष्यस्य तु निबोधत। द्वापरस्यांशशेषे तु प्रतिपत्तिः कलेरतः ।। ५८.

द्वापारातील तिष्य वर्षाबद्दल आता ऐका; द्वापाराच्या उरलेल्या भागात कलियुगाची सुरुवात होते.

हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्। एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः ।। ५८.

हिंसा, मत्सर, असत्य, फसवणूक आणि तपस्व्यांची हत्या — हे तिष्याचे स्वाभाविक गुण आहेत आणि लोक हेच आचरण करतात.

एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते। मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्त्ता सिद्ध्यति वा न वा ।। ५८.

हा संपूर्ण धर्म क्षीण होतो; मनाने, कृतीने किंवा स्तुतीने उपजीविका मिळेलच असे नाही.

कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद्भयानि वै। अनावृष्टिभयं घोरं दर्शनञ्च विपर्ययम् ।। ५८.

कलियुगात नाश करणारा रोग सतत असतो आणि भुकेची भीती कायम राहते; भयानक दुष्काळाची भीती आणि उलटसुलट वर्तन दिसून येते.

न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोके युगे युगे। गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौवनस्थस्तथापरः । स्थाविरे मध्यकौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः ।। ५८.

तिष्य युगात स्मृतीला प्रमाण मानले जात नाही; प्रत्येक युगात काही जण गर्भातच मरतात, काही तरुणपणी, आणि कलियुगात लोक वृद्धपणी, मध्यम वयात किंवा बालपणी मरतात.

अधार्मिकास्त्वनाचारास्तीक्ष्ण कोपाल्पतेजसः। अनृतब्रुवश्च सततं तिष्ये जायन्ति वै प्रजाः ।। ५८.

तिष्य युगात अधार्मिक, वाईट वागणारे, चटकन रागावणारे, थोड्या शक्तीचे आणि नेहमी असत्य बोलणारे लोक जन्म घेतात.

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः। विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम् ।। ५८.

वाईट, नीट न शिकलेले, वाईट वागणारे आणि चुकीच्या पद्धतीने दीक्षा घेतलेले ब्राह्मण यांच्या वाईट वर्तनामुळे लोकांमध्ये भीती पसरते.

हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधोऽसूयाक्षमानृतम्। तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः ।। ५८.

हिंसा, फसवणूक, मत्सर, राग, हेवा, क्षमाशक्तीचा अभाव आणि असत्य — हे तिष्य युगात सर्व जीवांमध्ये वाढतात; तसेच सर्व प्रकारचा मोह आणि लोभही वाढतो.

संक्षोभो जायतेऽत्यर्थं कलिमासाद्य वै युगम्। नाधीयन्ते तदा वेदा न यजन्ते द्विजातयः। उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाः सविशः क्रमात् ।। ५८.

कलियुग येताच मोठा गोंधळ माजतो; त्या वेळी वेदांचा अभ्यास होत नाही, द्विज लोक यज्ञ करत नाहीत, आणि पुरुष, क्षत्रिय व वैश्य हळूहळू नष्ट होतात.

क्षुद्राणामन्त्ययोनेस्तु सम्बन्धा ब्राह्मणैः सह। भवन्तीह कलौ तस्मिन् शयनासनभोजनैः ।। ५८.

त्या कलियुगात, ब्राह्मण आणि नीच किंवा अस्पृश्य जातींच्या लोकांमध्ये झोपण्याचे, बसण्याचे आणि जेवणाचे संबंध होतात.