वायुपुराणम्

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः। तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ।। ५८.

आता मी पुन्हा द्वापरयुगाचा नियम सांगतो; जेव्हा त्रेतायुग संपते, तेव्हा द्वापरयुग सुरू होते.

द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रतायुगे तु या। परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा संप्रणश्यति ।। ५८.

द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगात लोकांना मिळणारे यश त्या युगाच्या शेवटी नाहीसे होते.

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः। लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ।। ५८.

मग द्वापरयुगात त्या लोकांमध्ये पुन्हा लोभ, धैर्याचा अभाव, व्यापार, युद्ध आणि तत्त्वांबद्दल अनिश्चितता निर्माण होते.

तम्भेदश्चैव वर्णानां कार्याणाञ्चा विनिर्णयः। यज्ञौषधेः पशोर्दण्डो मदो दम्भोऽक्षमा बलम्। एषां रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता ।। ५८.

जातिविभाग, त्यांची कर्तव्ये ठरवणे, यज्ञातील चुकांसाठी शिक्षा, मद्यपान, दांभिकपणा, जुगार, आणि बळ या सगळ्या गोष्टी, जे रज आणि तम या गुणांनी युक्त आहेत, द्वापरयुगात प्रकट होतात असे सांगितले आहे.

आद्ये कृते च धर्मोऽस्ति त्रेतायां सम्प्रपद्यते। द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ।। ५८.

पहिल्या कृतयुगात धर्म पूर्णपणे असतो; त्रेतायुगात तो मिळवावा लागतो; द्वापरयुगात धर्म गोंधळात पडतो; आणि कलियुगात तो नष्ट होतो.

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीर्त्त्यते तथाश्रमः। द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ ।। ५८.

जात्यांचा पूर्ण नाश आणि तसेच आश्रमांचा नाश सांगितला आहे; त्या काळात वेद आणि स्मृती यांतही फूट निर्माण होते.

द्वैधात् श्रुतेः स्मृतेश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते। अनिश्चयादिगमनाद्धर्मतत्त्वं निगद्यते। धर्मतत्त्वे तु भिन्नानां मतिभेदो भवेन्नृणाम् ।। ५८.

वेद आणि स्मृती यांत मतभेद असल्याने निश्चितता मिळत नाही; निश्चितता नसल्यामुळे धर्माचे खरे स्वरूप अज्ञात राहते; आणि धर्माच्या अर्थाबद्दल लोकांमध्ये मतभेद निर्माण होतात.

परस्परविभिन्नैस्तैर्दृष्टीनां विभ्रमेण च। अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाभिगम्यते ।। ५८.

एकमेकांमध्ये विरोध आणि त्यांच्या मतांतील गोंधळ यामुळे, काय धर्म आहे आणि काय नाही याबद्दल निश्चितता मिळू शकत नाही.

कारणानाञ्च वकैल्यात् कारणस्याप्यनिश्चयात्। मतिभेदे च तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ।। ५८.

कारणांमध्ये अपूर्णता आणि तर्कात अनिश्चितता, तसेच त्यांच्या समजुतींमध्ये मतभेद असल्याने, त्यांच्या मतांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो.

ततो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतं शास्त्रकुलन्त्विदम्। एको वेदश्वतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते ।। ५८.

म्हणूनच वेगवेगळ्या मतांच्या लोकांनी ही अनेक शास्त्रे तयार केली; पूर्वी एकच वेद चार शाखांसह होता, परंतु त्रेतायुगात त्याचे विभाजन झाले.

संरोधादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरेषु च । वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ।। ५८.

आयुष्य कमी झाल्यामुळे हे द्वापरयुगात दिसून येते; आणि व्यासांनी वेदाचे चार भाग केले, हे द्वापरयुगापासून सुरू झाले.

ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः। मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः ।। ५८.

ऋषींच्या पुत्रांनी, मतभेदांमुळे, वेद पुन्हा पुन्हा विभागले; मंत्र आणि ब्राह्मणांच्या मांडणीमध्ये, तसेच स्वर आणि अक्षरांमध्ये फरक पडला.

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः। सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः व्कचित्व्कचित् ।। ५८.

ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे संहितासंग्रह विद्वान ऋषींनी तयार केले; सर्वसाधारण आणि विशेष भेद, तसेच मतभेदांमुळे, ते कधी कधी बदलतात.

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च। अन्ये तु प्रहितास्तीर्थैः केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः ।। ५८.

ब्राह्मण, कल्पसूत्रे आणि मंत्रांचे विवेचन—हे काही विद्वानांनी स्थापन केले, तर काही इतर शिक्षकांनी ते चालू ठेवले.

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नवृत्ताश्रमा द्विजाः। एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधं पुनस्ततः ।। ५८.

द्वापरयुगात द्विज वेगवेगळ्या आचारधर्म व आश्रमांचे पालन करतात; पूर्वी एकच आध्वर्यु परंपरा होती, पण नंतर ती दोन भागात विभागली गेली.

सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्रकुलन्त्विदम्। आध्वर्यवस्य प्रस्तावैर्बहुधा व्याकुलं कृतम् ।। ५८.

सामान्य आणि विरुद्ध अर्थांमुळे ही अनेक शास्त्रे निर्माण झाली; विविध आध्वर्युवांच्या मांडणीमुळे ती अनेक प्रकारांनी गोंधळलेली झाली.

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चाप्यसंक्षयैः। व्याकुलं द्वापरे भिन्ने क्रियते भिन्नदर्शनैः ।। ५८.

त्याचप्रमाणे, अथर्ववेद, ऋग्वेद आणि सामवेद यांतही, अनंत भेद आणि विभागांमुळे, द्वापरयुगात वेगवेगळ्या मतांमुळे गोंधळ निर्माण होतो.

तैषां भेदाः प्रभेदाश्च विकल्पैश्चाप्यसंक्षयाः । द्वापरे सम्प्रवर्तन्ते विनश्यन्ति पुनः कलौ ।। ५८.

त्यांचे हे भेद, उपभेद आणि अनंत प्रकार द्वापरयुगात निर्माण होतात, पण कलियुगात पुन्हा नष्ट होतात.

तेषां विपर्ययाश्चैव भवन्ति द्वापरे पुनः। अवृष्टिर्मरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्ववाः ।। ५८.

त्यांचे उलटफेरही द्वापरयुगात पुन्हा होतात; दुष्काळ, मृत्यू, तसेच रोगराई आणि आपत्ती येतात.

वाङ्मनःकर्मजैर्दुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः । निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्ष विचारणा ।। ५८.

वाणी, मन आणि कृती यांमुळे होणाऱ्या दुःखांमुळे पुन्हा वैराग्य येते; त्या वैराग्यातून दुःखातून मुक्त होण्याचा विचार जन्माला येतो.

विचाराणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोपदर्शनम्। दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसम्भवः ।। ५८.

विचारातून वैराग्य येते; वैराग्यातून दोषांचे दर्शन होते; आणि दोषांचा अनुभव आल्यावर द्वापरयुगात ज्ञानाची उत्पत्ती होते.

तेषाञ्च मानिनां पूर्वमाद्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे। उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ।। ५८.

त्या गर्विष्ठ लोकांमध्ये, सवायंभुव मन्वंतराच्या सुरुवातीला, द्वापार युगात शास्त्रांना विरोध करणारे लोक जन्माला येतात.

आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्यौतिषस्य च। अर्थशास्त्रविकल्पश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ।। ५८.

आयुर्वेदाचे वेगवेगळे प्रकार, ज्योतिषाच्या अंगांचे भेद, अर्थशास्त्राचे वेगळे मार्ग आणि तर्कशास्त्राचे विविध विचार या काळात निर्माण होतात.

स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक्। द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् ।। ५८.

स्मृतीशास्त्रांचे अनेक प्रकार आणि वेगवेगळ्या पंथांची स्थापना होते; द्वापार युगात लोकांमध्ये मतभेदही वाढतात.

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्रा द्वार्त्ता प्रसिद्ध्यति। द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता ।। ५८.

मनाने, कृतीने आणि वाणीने उपजीविका मिळवताना मोठा त्रास सहन करावा लागतो; द्वापार युगात सर्व जीवांना कष्टानेच पोट भरावे लागते.

लोभेऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः। वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां सङ्करस्तथा ।। ५८.

लोभ, अस्थिरता, व्यापारातील भांडणं आणि तत्त्वांचा गोंधळ यामुळे नवीन वेदशास्त्रांची रचना होते आणि धर्मांची गडबड निर्माण होते.

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रोगो लोभो वधस्तथा। वर्णाश्रमपरिध्वंसाः कामद्वेषौ तथैव च ।। ५८.

द्वापार युगात रोग, लोभ आणि हत्या वाढतात; वर्णाश्रमांची सीमा मोडली जाते आणि इच्छा व द्वेषही वाढतात.

पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे परमायुस्तुथा नृणाम्। निःशेपे द्वापरे तस्मिन् तस्य सन्ध्या तु पादतः ।। ५८.

जेव्हा दोन हजार वर्षे पूर्ण होतात, तेव्हा तीच माणसांची कमाल आयुष्यमर्यादा असते; द्वापाराच्या शेवटी त्याची संध्या एका पायावर उरते.

प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मोऽसौ द्वापरस्य तु । तथैव सन्ध्यापादेन अंशस्तस्यावतिष्ठते ।। ५८.

द्वापार युगात धर्माच्या गुणांमध्ये घट येते; त्याचप्रमाणे संध्याकाळच्या एका पायावर फक्त थोडाच धर्म उरतो.