वायुपुराणम्

अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया तपः। ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः। सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम् ।। ५७.

द्वेष नसणे, लोभ नसणे, संयम, सर्व प्राण्यांवर दया, तप, ब्रह्मचर्य, सत्य, दयाळूपणा, क्षमा आणि स्थिरता—हे सनातन धर्माचे मिळवायला कठीण असे मूळ आहेत.

धर्ममन्त्रात्मको यज्ञस्तपश्चानशनात्मकम्। यज्ञेन देवानाप्नोति वैराग्यं तपसा पुनः ।। ५७.

यज्ञ हा मंत्रांनी ओतप्रोत असतो आणि तप म्हणजे उपवास; यज्ञाने देव मिळतात, तर तपाने वैराग्य मिळते.

ब्राह्मण्यं कर्मसंन्यासाद्वैराग्यात् प्रेक्षते लयम्। ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः ।। ५७.

कर्माचा त्याग केल्याने ब्राह्मणत्व मिळते; वैराग्याने विलय कळतो; ज्ञानाने मुक्ती मिळते—ही पाच मार्ग स्मरणात ठेवले आहेत.

एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत् प्रवर्त्तने। ऋषीणां देवतानाञ्च पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५७.

अशा प्रकारे, स्वायंभुव काळात ऋषी आणि देव यांच्यात यज्ञाच्या आचरणावर मोठा वाद झाला.

ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वाद्भुतं वर्त्म बलेन तु। वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागताः ।। ५७.

तेव्हा त्या ऋषींनी अद्भुत मार्ग पाहिला आणि वसुच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून जसे आले तसे परत गेले.

गतेषु देवसङ्घेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः। श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रमया नृपाः ।। ५७.

देवतांचा समूह निघून गेल्यावर देवांना यज्ञ मिळाला; खरेच, ब्राह्मण व क्षत्रियांनी युक्त तपस्वी राजे प्रसिद्ध आहेत.

प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः। सुमेधा विरजाश्चैव शङ्खपाद्रज एव च। प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्द्धानादयो नृपाः ।। ५७.

प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी, वसु, सुमेधा, विरजा, शंखपाद्रज, प्राचीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे.

एते चान्ये च बहवो नृपाः सिद्धा दिवं गताः। राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता ।। ५७.

हे आणि असे अनेक सिद्ध राजे स्वर्गात गेले—महान सामर्थ्याचे राजर्षी, ज्यांची कीर्ती स्थिर आहे.

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वेषु कारणैः। ब्रह्मणा तपसा सृष्ट जगद्विश्वमिदं पुरा ।। ५७.

म्हणून सर्व बाबतीत तप हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे; पूर्वी ब्रह्मदेवाने या जगाची निर्मिती तपानेच केली.

तस्मान्नात्येति तद्यज्ञं तपोमूलमिदं स्मृतम्। यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमतः स्वायम्भुवेऽन्तरे। ततःप्रभृति यज्ञोऽयं युगैः सह व्यवर्त्तत ।। ५७.

म्हणून यज्ञ त्यापेक्षा कधीच वर जात नाही; हा यज्ञ तपावर आधारलेला आहे असे स्मरणात आहे. अशा रीतीने स्वायंभुव काळात यज्ञाची सुरुवात झाली; त्यानंतर यज्ञ युगांनुसार चालू राहिला.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः। तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ।। ५८.

आता मी पुन्हा द्वापरयुगाचा नियम सांगतो; जेव्हा त्रेतायुग संपते, तेव्हा द्वापरयुग सुरू होते.

द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रतायुगे तु या। परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा संप्रणश्यति ।। ५८.

द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगात लोकांना मिळणारे यश त्या युगाच्या शेवटी नाहीसे होते.

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः। लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ।। ५८.

मग द्वापरयुगात त्या लोकांमध्ये पुन्हा लोभ, धैर्याचा अभाव, व्यापार, युद्ध आणि तत्त्वांबद्दल अनिश्चितता निर्माण होते.

तम्भेदश्चैव वर्णानां कार्याणाञ्चा विनिर्णयः। यज्ञौषधेः पशोर्दण्डो मदो दम्भोऽक्षमा बलम्। एषां रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता ।। ५८.

जातिविभाग, त्यांची कर्तव्ये ठरवणे, यज्ञातील चुकांसाठी शिक्षा, मद्यपान, दांभिकपणा, जुगार, आणि बळ या सगळ्या गोष्टी, जे रज आणि तम या गुणांनी युक्त आहेत, द्वापरयुगात प्रकट होतात असे सांगितले आहे.

आद्ये कृते च धर्मोऽस्ति त्रेतायां सम्प्रपद्यते। द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ।। ५८.

पहिल्या कृतयुगात धर्म पूर्णपणे असतो; त्रेतायुगात तो मिळवावा लागतो; द्वापरयुगात धर्म गोंधळात पडतो; आणि कलियुगात तो नष्ट होतो.

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीर्त्त्यते तथाश्रमः। द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ ।। ५८.

जात्यांचा पूर्ण नाश आणि तसेच आश्रमांचा नाश सांगितला आहे; त्या काळात वेद आणि स्मृती यांतही फूट निर्माण होते.

द्वैधात् श्रुतेः स्मृतेश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते। अनिश्चयादिगमनाद्धर्मतत्त्वं निगद्यते। धर्मतत्त्वे तु भिन्नानां मतिभेदो भवेन्नृणाम् ।। ५८.

वेद आणि स्मृती यांत मतभेद असल्याने निश्चितता मिळत नाही; निश्चितता नसल्यामुळे धर्माचे खरे स्वरूप अज्ञात राहते; आणि धर्माच्या अर्थाबद्दल लोकांमध्ये मतभेद निर्माण होतात.

परस्परविभिन्नैस्तैर्दृष्टीनां विभ्रमेण च। अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाभिगम्यते ।। ५८.

एकमेकांमध्ये विरोध आणि त्यांच्या मतांतील गोंधळ यामुळे, काय धर्म आहे आणि काय नाही याबद्दल निश्चितता मिळू शकत नाही.

कारणानाञ्च वकैल्यात् कारणस्याप्यनिश्चयात्। मतिभेदे च तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ।। ५८.

कारणांमध्ये अपूर्णता आणि तर्कात अनिश्चितता, तसेच त्यांच्या समजुतींमध्ये मतभेद असल्याने, त्यांच्या मतांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो.

ततो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतं शास्त्रकुलन्त्विदम्। एको वेदश्वतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते ।। ५८.

म्हणूनच वेगवेगळ्या मतांच्या लोकांनी ही अनेक शास्त्रे तयार केली; पूर्वी एकच वेद चार शाखांसह होता, परंतु त्रेतायुगात त्याचे विभाजन झाले.

संरोधादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरेषु च । वेदव्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ।। ५८.

आयुष्य कमी झाल्यामुळे हे द्वापरयुगात दिसून येते; आणि व्यासांनी वेदाचे चार भाग केले, हे द्वापरयुगापासून सुरू झाले.

ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः। मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः ।। ५८.

ऋषींच्या पुत्रांनी, मतभेदांमुळे, वेद पुन्हा पुन्हा विभागले; मंत्र आणि ब्राह्मणांच्या मांडणीमध्ये, तसेच स्वर आणि अक्षरांमध्ये फरक पडला.

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते श्रुतर्षिभिः। सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः व्कचित्व्कचित् ।। ५८.

ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचे संहितासंग्रह विद्वान ऋषींनी तयार केले; सर्वसाधारण आणि विशेष भेद, तसेच मतभेदांमुळे, ते कधी कधी बदलतात.

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च। अन्ये तु प्रहितास्तीर्थैः केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः ।। ५८.

ब्राह्मण, कल्पसूत्रे आणि मंत्रांचे विवेचन—हे काही विद्वानांनी स्थापन केले, तर काही इतर शिक्षकांनी ते चालू ठेवले.

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नवृत्ताश्रमा द्विजाः। एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वैधं पुनस्ततः ।। ५८.

द्वापरयुगात द्विज वेगवेगळ्या आचारधर्म व आश्रमांचे पालन करतात; पूर्वी एकच आध्वर्यु परंपरा होती, पण नंतर ती दोन भागात विभागली गेली.

सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्रकुलन्त्विदम्। आध्वर्यवस्य प्रस्तावैर्बहुधा व्याकुलं कृतम् ।। ५८.

सामान्य आणि विरुद्ध अर्थांमुळे ही अनेक शास्त्रे निर्माण झाली; विविध आध्वर्युवांच्या मांडणीमुळे ती अनेक प्रकारांनी गोंधळलेली झाली.

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चाप्यसंक्षयैः। व्याकुलं द्वापरे भिन्ने क्रियते भिन्नदर्शनैः ।। ५८.

त्याचप्रमाणे, अथर्ववेद, ऋग्वेद आणि सामवेद यांतही, अनंत भेद आणि विभागांमुळे, द्वापरयुगात वेगवेगळ्या मतांमुळे गोंधळ निर्माण होतो.

तैषां भेदाः प्रभेदाश्च विकल्पैश्चाप्यसंक्षयाः । द्वापरे सम्प्रवर्तन्ते विनश्यन्ति पुनः कलौ ।। ५८.

त्यांचे हे भेद, उपभेद आणि अनंत प्रकार द्वापरयुगात निर्माण होतात, पण कलियुगात पुन्हा नष्ट होतात.

तेषां विपर्ययाश्चैव भवन्ति द्वापरे पुनः। अवृष्टिर्मरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्ववाः ।। ५८.

त्यांचे उलटफेरही द्वापरयुगात पुन्हा होतात; दुष्काळ, मृत्यू, तसेच रोगराई आणि आपत्ती येतात.