वायुपुराणम्

यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ बीजैः फलैस्तथा। हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शयत्यसौ ।। ५७.

‘पवित्र प्राणी, किंवा बीजे व फळे यांच्याने यज्ञ करता येतो; त्यामुळे मला असे दिसते की, यज्ञात हिंसेचा स्वभाव आहे.’

यथेह संहितामन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः। दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः। तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मान्मा मन्तुमर्हथ ।। ५७.

‘जसे संहितांमध्ये आणि मंत्रांमध्ये हिंसेची चिन्हे महर्षींनी, दीर्घ तपाने आणि तेजाने, पाहिली आहेत, त्याच प्रमाणावर मी बोललो; म्हणून वेगळा विचार करू नका.’

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः । तदा प्रावर्त्तता यज्ञो ह्यन्यथा नोऽनृतं वचः। एवं हृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः ।। ५७.

‘जर हेच मंत्रवाक्य प्रमाण मानले, तर यज्ञ सुरू झाला; अन्यथा, ते वचन खोटे आहे.’ असे म्हणून, ते तपस्वी, मन नियंत्रित करून, गप्प बसले.

अधस्व भवनं दृष्ट्वा तमर्थं वाग्यतो भव। मिथ्यावादी नृपो यस्मात् प्रविवेश रसातलम् ।। ५७.

‘तो अर्थ समजून, खालील लोकांमध्ये जा आणि मौन धरा; कारण राजा खोटे बोलणारा असल्यामुळे, तो पाताळात गेला.’

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम्। ऊर्द्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरोऽभवत् ।। ५७.

हे बोलताच, राजा पाताळात गेला; आणि वर फिरणारा वसूसारखा, तो पाताळातच वास करू लागला.

वसुधातलवासी तु तेन वाक्येन सोऽभवत्। धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरथागतः ।। ५७.

त्या वचनामुळे तो पृथ्वीवर वसणारा राजा वसुरथ झाला, जो धर्मातील शंका दूर करणारा होता.

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशयः। बहूद्धारस्य धर्मस्य सूक्ष्माद्‌दूरमुपागतिः ।। ५७.

म्हणून अगदी विद्वानानेही एकट्याने शंका सांगू नये, कारण धर्माचे अर्थ अनेक आहेत आणि तो फार सूक्ष्म व दूरवर पोहोचणारा आहे.

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित्। देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम् ।। ५७.

म्हणून कोणालाही धर्माबद्दल निश्चितपणे सांगता येत नाही, फक्त स्वयंभू मनू, देव आणि ऋषी यांना सोडून.

तस्मान्न हिंसाधर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः। ऋषिकोटिसहस्राणि कर्मभिः स्वैर्दिवं ययुः ।। ५७.

म्हणून महर्षींनी अधर्माच्या हिंसेचे दार कधीच उघडले नाही; असंख्य ऋषी स्वतःच्या कर्माने स्वर्गात गेले.

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसन्ति महर्षयः। तुच्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः। एवं दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः ।। ५७.

म्हणून महर्षी दान किंवा यज्ञाची फारशी स्तुती करत नाहीत; तपस्वी लोकांनी आपल्याजवळील मुळं, फळं, भाज्या किंवा पाण्याचा घडा जरी दिला, तरी ते आपल्या सामर्थ्यानुसार स्वर्गात पोहोचले.

अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया तपः। ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः। सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम् ।। ५७.

द्वेष नसणे, लोभ नसणे, संयम, सर्व प्राण्यांवर दया, तप, ब्रह्मचर्य, सत्य, दयाळूपणा, क्षमा आणि स्थिरता—हे सनातन धर्माचे मिळवायला कठीण असे मूळ आहेत.

धर्ममन्त्रात्मको यज्ञस्तपश्चानशनात्मकम्। यज्ञेन देवानाप्नोति वैराग्यं तपसा पुनः ।। ५७.

यज्ञ हा मंत्रांनी ओतप्रोत असतो आणि तप म्हणजे उपवास; यज्ञाने देव मिळतात, तर तपाने वैराग्य मिळते.

ब्राह्मण्यं कर्मसंन्यासाद्वैराग्यात् प्रेक्षते लयम्। ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः ।। ५७.

कर्माचा त्याग केल्याने ब्राह्मणत्व मिळते; वैराग्याने विलय कळतो; ज्ञानाने मुक्ती मिळते—ही पाच मार्ग स्मरणात ठेवले आहेत.

एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत् प्रवर्त्तने। ऋषीणां देवतानाञ्च पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५७.

अशा प्रकारे, स्वायंभुव काळात ऋषी आणि देव यांच्यात यज्ञाच्या आचरणावर मोठा वाद झाला.

ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वाद्भुतं वर्त्म बलेन तु। वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागताः ।। ५७.

तेव्हा त्या ऋषींनी अद्भुत मार्ग पाहिला आणि वसुच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून जसे आले तसे परत गेले.

गतेषु देवसङ्घेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः। श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रमया नृपाः ।। ५७.

देवतांचा समूह निघून गेल्यावर देवांना यज्ञ मिळाला; खरेच, ब्राह्मण व क्षत्रियांनी युक्त तपस्वी राजे प्रसिद्ध आहेत.

प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः। सुमेधा विरजाश्चैव शङ्खपाद्रज एव च। प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्द्धानादयो नृपाः ।। ५७.

प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी, वसु, सुमेधा, विरजा, शंखपाद्रज, प्राचीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे.

एते चान्ये च बहवो नृपाः सिद्धा दिवं गताः। राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता ।। ५७.

हे आणि असे अनेक सिद्ध राजे स्वर्गात गेले—महान सामर्थ्याचे राजर्षी, ज्यांची कीर्ती स्थिर आहे.

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वेषु कारणैः। ब्रह्मणा तपसा सृष्ट जगद्विश्वमिदं पुरा ।। ५७.

म्हणून सर्व बाबतीत तप हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे; पूर्वी ब्रह्मदेवाने या जगाची निर्मिती तपानेच केली.

तस्मान्नात्येति तद्यज्ञं तपोमूलमिदं स्मृतम्। यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमतः स्वायम्भुवेऽन्तरे। ततःप्रभृति यज्ञोऽयं युगैः सह व्यवर्त्तत ।। ५७.

म्हणून यज्ञ त्यापेक्षा कधीच वर जात नाही; हा यज्ञ तपावर आधारलेला आहे असे स्मरणात आहे. अशा रीतीने स्वायंभुव काळात यज्ञाची सुरुवात झाली; त्यानंतर यज्ञ युगांनुसार चालू राहिला.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः। तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ।। ५८.

आता मी पुन्हा द्वापरयुगाचा नियम सांगतो; जेव्हा त्रेतायुग संपते, तेव्हा द्वापरयुग सुरू होते.

द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रतायुगे तु या। परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा संप्रणश्यति ।। ५८.

द्वापरयुगाच्या सुरुवातीला, त्रेतायुगात लोकांना मिळणारे यश त्या युगाच्या शेवटी नाहीसे होते.

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः। लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ।। ५८.

मग द्वापरयुगात त्या लोकांमध्ये पुन्हा लोभ, धैर्याचा अभाव, व्यापार, युद्ध आणि तत्त्वांबद्दल अनिश्चितता निर्माण होते.

तम्भेदश्चैव वर्णानां कार्याणाञ्चा विनिर्णयः। यज्ञौषधेः पशोर्दण्डो मदो दम्भोऽक्षमा बलम्। एषां रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता ।। ५८.

जातिविभाग, त्यांची कर्तव्ये ठरवणे, यज्ञातील चुकांसाठी शिक्षा, मद्यपान, दांभिकपणा, जुगार, आणि बळ या सगळ्या गोष्टी, जे रज आणि तम या गुणांनी युक्त आहेत, द्वापरयुगात प्रकट होतात असे सांगितले आहे.

आद्ये कृते च धर्मोऽस्ति त्रेतायां सम्प्रपद्यते। द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ।। ५८.

पहिल्या कृतयुगात धर्म पूर्णपणे असतो; त्रेतायुगात तो मिळवावा लागतो; द्वापरयुगात धर्म गोंधळात पडतो; आणि कलियुगात तो नष्ट होतो.

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीर्त्त्यते तथाश्रमः। द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ ।। ५८.

जात्यांचा पूर्ण नाश आणि तसेच आश्रमांचा नाश सांगितला आहे; त्या काळात वेद आणि स्मृती यांतही फूट निर्माण होते.

द्वैधात् श्रुतेः स्मृतेश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते। अनिश्चयादिगमनाद्धर्मतत्त्वं निगद्यते। धर्मतत्त्वे तु भिन्नानां मतिभेदो भवेन्नृणाम् ।। ५८.

वेद आणि स्मृती यांत मतभेद असल्याने निश्चितता मिळत नाही; निश्चितता नसल्यामुळे धर्माचे खरे स्वरूप अज्ञात राहते; आणि धर्माच्या अर्थाबद्दल लोकांमध्ये मतभेद निर्माण होतात.

परस्परविभिन्नैस्तैर्दृष्टीनां विभ्रमेण च। अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाभिगम्यते ।। ५८.

एकमेकांमध्ये विरोध आणि त्यांच्या मतांतील गोंधळ यामुळे, काय धर्म आहे आणि काय नाही याबद्दल निश्चितता मिळू शकत नाही.

कारणानाञ्च वकैल्यात् कारणस्याप्यनिश्चयात्। मतिभेदे च तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ।। ५८.

कारणांमध्ये अपूर्णता आणि तर्कात अनिश्चितता, तसेच त्यांच्या समजुतींमध्ये मतभेद असल्याने, त्यांच्या मतांमध्ये गोंधळ निर्माण होतो.