वायुपुराणम्

य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभाजस्तथा तु ये। तान् यजन्ते तदा देवाः कल्पादिषु भवन्ति ये ।। ५७.

जे देव इंद्रियस्वरूप आहेत, आणि जे यज्ञातील भाग घेणारे आहेत, असे सर्व देव त्या वेळी पूजले जातात आणि प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला अस्तित्वात असतात.

अध्वर्यवः प्रैषकाले व्युत्थिता ये महर्षयः। महर्षयस्तु तान् दृष्ट्वा दीनान् पशुगणान् स्थितान् । पप्रच्छुरिन्द्रं सम्भूय कोऽयं यज्ञविधिस्तव ।। ५७.

अध्वर्यू असलेले महर्षी, जेव्हा प्राण्यांचा कळप तिथे दुःखी अवस्थेत उभा आहे हे पाहतात, तेव्हा एकत्र येऊन त्यांनी इंद्राला विचारले, 'हे तुझे यज्ञपद्धतीचे स्वरूप काय आहे?'

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया तव। नेष्टः पशुवधस्त्वेष तव यज्ञे सुरोत्तम ।। ५७.

‘हा अधर्म खूपच बळकट झाला आहे, कारण तुला हिंसेची इच्छा आहे; तुझ्या यज्ञात प्राण्यांची हत्या योग्य नाही, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

अधर्मो धर्मगाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया। नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं न हिंसा धर्म उच्यते ।। ५७.

‘तू प्राण्यांच्या माध्यमातून जो धर्म समजून अधर्म सुरू केला आहेस, तो खरा धर्म नाही, तो अधर्मच आहे—हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही.’

आगमेन भवान् यज्ञं करोतु यदिहेच्छसि। विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्ममव्ययहेतुना। यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ येषु हिंसा न विद्यते ।। ५७.

‘तुला यज्ञ करायचा असेल, तर शास्त्रानुसार, नियमानुसार, ज्याचा आधार शाश्वत धर्म आहे, अशा यज्ञाने कर; आणि ज्या यज्ञबीजांमध्ये हिंसा नाही, त्यानेच यज्ञ कर, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

त्रिवर्षपरमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः। एष धर्मो महानिन्द्र स्वयम्भुविङितः पुरा ।। ५७.

‘तीन वर्षे ठेवलेली, उगवू न शकणारी बीजे वापरण्याचा कालावधी सर्वोच्च आहे; हा महान धर्म, हे इंद्रा, प्राचीन काळी स्वयंभूने ठरवला होता.’

एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। जङ्गमैः स्थावरैर्वेति कैर्यष्टव्यमिहोच्यते ।। ५७.

‘असा विचार करून, हे विश्वभक्षक इंद्रा, सत्यदर्शी ऋषी विचारतात—चालत असलेल्या किंवा स्थिर अशा कोणत्या जीवांद्वारे इथे यज्ञ करावा?’

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वयुक्ता महर्षयः। सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण प्रपच्छुश्चेश्वरं वसुम् ।। ५७.

ते सत्ययुक्त महर्षी, वादामुळे थकलेले, इंद्राशी सुसंवाद साधून, मग धनाच्या अधिपतीला विचारू लागले.

महाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप। उत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं छिन्धि नः प्रभो ।। ५७.

‘हे महान ज्ञानी, तू यज्ञपद्धती कशी पाहिलीस, हे राजा? उत्तानपादाबद्दल सांग, आमचा संशय दूर कर, प्रभो!’

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तेषामविचार्य बलाबलम्। वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह। यथोपदिष्टैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः ।। ५७.

त्यांची वचने ऐकून, बलाबलाचा विचार न करता, वेदशास्त्र आठवून, त्याने यज्ञाचे सत्य सांगितले—‘जसे सांगितले आहे तसेच यज्ञ करावा.’

यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ बीजैः फलैस्तथा। हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शयत्यसौ ।। ५७.

‘पवित्र प्राणी, किंवा बीजे व फळे यांच्याने यज्ञ करता येतो; त्यामुळे मला असे दिसते की, यज्ञात हिंसेचा स्वभाव आहे.’

यथेह संहितामन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः। दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः। तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मान्मा मन्तुमर्हथ ।। ५७.

‘जसे संहितांमध्ये आणि मंत्रांमध्ये हिंसेची चिन्हे महर्षींनी, दीर्घ तपाने आणि तेजाने, पाहिली आहेत, त्याच प्रमाणावर मी बोललो; म्हणून वेगळा विचार करू नका.’

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः । तदा प्रावर्त्तता यज्ञो ह्यन्यथा नोऽनृतं वचः। एवं हृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः ।। ५७.

‘जर हेच मंत्रवाक्य प्रमाण मानले, तर यज्ञ सुरू झाला; अन्यथा, ते वचन खोटे आहे.’ असे म्हणून, ते तपस्वी, मन नियंत्रित करून, गप्प बसले.

अधस्व भवनं दृष्ट्वा तमर्थं वाग्यतो भव। मिथ्यावादी नृपो यस्मात् प्रविवेश रसातलम् ।। ५७.

‘तो अर्थ समजून, खालील लोकांमध्ये जा आणि मौन धरा; कारण राजा खोटे बोलणारा असल्यामुळे, तो पाताळात गेला.’

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम्। ऊर्द्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरोऽभवत् ।। ५७.

हे बोलताच, राजा पाताळात गेला; आणि वर फिरणारा वसूसारखा, तो पाताळातच वास करू लागला.

वसुधातलवासी तु तेन वाक्येन सोऽभवत्। धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरथागतः ।। ५७.

त्या वचनामुळे तो पृथ्वीवर वसणारा राजा वसुरथ झाला, जो धर्मातील शंका दूर करणारा होता.

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशयः। बहूद्धारस्य धर्मस्य सूक्ष्माद्‌दूरमुपागतिः ।। ५७.

म्हणून अगदी विद्वानानेही एकट्याने शंका सांगू नये, कारण धर्माचे अर्थ अनेक आहेत आणि तो फार सूक्ष्म व दूरवर पोहोचणारा आहे.

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित्। देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम् ।। ५७.

म्हणून कोणालाही धर्माबद्दल निश्चितपणे सांगता येत नाही, फक्त स्वयंभू मनू, देव आणि ऋषी यांना सोडून.

तस्मान्न हिंसाधर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः। ऋषिकोटिसहस्राणि कर्मभिः स्वैर्दिवं ययुः ।। ५७.

म्हणून महर्षींनी अधर्माच्या हिंसेचे दार कधीच उघडले नाही; असंख्य ऋषी स्वतःच्या कर्माने स्वर्गात गेले.

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसन्ति महर्षयः। तुच्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः। एवं दत्त्वा विभवतः स्वर्गलोके प्रतिष्ठिताः ।। ५७.

म्हणून महर्षी दान किंवा यज्ञाची फारशी स्तुती करत नाहीत; तपस्वी लोकांनी आपल्याजवळील मुळं, फळं, भाज्या किंवा पाण्याचा घडा जरी दिला, तरी ते आपल्या सामर्थ्यानुसार स्वर्गात पोहोचले.

अद्रोहश्चाप्यलोभश्च दमो भूतदया तपः। ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः। सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम् ।। ५७.

द्वेष नसणे, लोभ नसणे, संयम, सर्व प्राण्यांवर दया, तप, ब्रह्मचर्य, सत्य, दयाळूपणा, क्षमा आणि स्थिरता—हे सनातन धर्माचे मिळवायला कठीण असे मूळ आहेत.

धर्ममन्त्रात्मको यज्ञस्तपश्चानशनात्मकम्। यज्ञेन देवानाप्नोति वैराग्यं तपसा पुनः ।। ५७.

यज्ञ हा मंत्रांनी ओतप्रोत असतो आणि तप म्हणजे उपवास; यज्ञाने देव मिळतात, तर तपाने वैराग्य मिळते.

ब्राह्मण्यं कर्मसंन्यासाद्वैराग्यात् प्रेक्षते लयम्। ज्ञानात् प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः ।। ५७.

कर्माचा त्याग केल्याने ब्राह्मणत्व मिळते; वैराग्याने विलय कळतो; ज्ञानाने मुक्ती मिळते—ही पाच मार्ग स्मरणात ठेवले आहेत.

एवं विवादः सुमहान् यज्ञस्यासीत् प्रवर्त्तने। ऋषीणां देवतानाञ्च पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। ५७.

अशा प्रकारे, स्वायंभुव काळात ऋषी आणि देव यांच्यात यज्ञाच्या आचरणावर मोठा वाद झाला.

ततस्ते ऋषयो दृष्ट्वाद्भुतं वर्त्म बलेन तु। वसोर्वाक्यमनादृत्य जग्मुस्ते वै यथागताः ।। ५७.

तेव्हा त्या ऋषींनी अद्भुत मार्ग पाहिला आणि वसुच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करून जसे आले तसे परत गेले.

गतेषु देवसङ्घेषु देवा यज्ञमवाप्नुयुः। श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रमया नृपाः ।। ५७.

देवतांचा समूह निघून गेल्यावर देवांना यज्ञ मिळाला; खरेच, ब्राह्मण व क्षत्रियांनी युक्त तपस्वी राजे प्रसिद्ध आहेत.

प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः। सुमेधा विरजाश्चैव शङ्खपाद्रज एव च। प्राचीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्द्धानादयो नृपाः ।। ५७.

प्रियव्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, मेधातिथी, वसु, सुमेधा, विरजा, शंखपाद्रज, प्राचीनबर्हि, पर्जन्य, हविर्धान आणि इतर राजे.

एते चान्ये च बहवो नृपाः सिद्धा दिवं गताः। राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता ।। ५७.

हे आणि असे अनेक सिद्ध राजे स्वर्गात गेले—महान सामर्थ्याचे राजर्षी, ज्यांची कीर्ती स्थिर आहे.

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वेषु कारणैः। ब्रह्मणा तपसा सृष्ट जगद्विश्वमिदं पुरा ।। ५७.

म्हणून सर्व बाबतीत तप हे यज्ञापेक्षा श्रेष्ठ आहे; पूर्वी ब्रह्मदेवाने या जगाची निर्मिती तपानेच केली.