वायुपुराणम्

कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम्। पूर्वं स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्तद्ब्रवीहि मे ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला यज्ञाची प्रथा कशी सुरू झाली? पूर्वीच्या स्वायंभुव सृष्टीत ते कसे होते, ते मला सविस्तर सांग.

अन्तर्हितायां सन्ध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै। कलाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा। वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च वै पुनः ।। ५७.

संधिकाळ संपून कृतयुगासह काल नावाचा काळ सुरू झाला, आणि त्रेतायुग येताच वर्णाश्रम व्यवस्था पुन्हा स्थापन करण्यात आली.

सम्भारांस्तां श्च सम्भृत्य कथं यत्रः प्रवर्तितः। एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायन ।। ५७.

त्या सर्व साहित्यांची जमवाजमव करून, यज्ञ कसा केला गेला? हे ऐकून सूत म्हणाला—हे शांशपायन, ऐक.

iयथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम्। ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने। प्रतिष्ठितायां वार्तायां गृहाश्रमपुरेषु च ।। ५७.

अशा प्रकारे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला यज्ञाची प्रथा सुरू झाली—जेव्हा वनस्पती उगवू लागल्या, पाऊस पडू लागला, शेती सुरू झाली आणि गृहस्थांच्या वस्ती तयार झाल्या.

वर्णाश्रम व्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांश्च संहिताम्। मन्त्रान् संयोजयित्वाथ इहामुत्रेषु कर्मसु ।। ५७.

वर्णाश्रम व्यवस्था आणि मंत्रसंग्रह तयार करून, त्यांनी हे मंत्र या जगात आणि परलोकातील कर्मांसाठी एकत्र केले.

तथा विश्वमुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्तदा। दैवतैः सहितः सर्वैः सर्वसम्भारसम्भृतम् ।। ५७.

मग विश्वाचा स्वामी सर्व देवांसह आणि सर्व आवश्यक साहित्यांसह यज्ञ सुरू करतो.

अथाश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः। यजन्ते पशुभिर्मेध्यैर्हुत्वा सर्वे समागताः ।। ५७.

नंतर अश्वमेध यज्ञ सुरू असताना, महर्षी एकत्र आले; सर्वांनी एकत्र येऊन पवित्र प्राण्यांच्या यज्ञाने यज्ञ केला.

कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु सतते यज्ञकर्मणि। सम्प्रगीतेषु तेष्वेवमागमेष्वथ सत्वरम् ।। ५७.

यज्ञाच्या कामात गुंतलेले ऋत्विज् आपापल्या कर्तव्यांमध्ये मग्न असतात, आणि योग्य वेळी स्तोत्रे म्हणली जातात, तेव्हा—

परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युवृषभेषु च। आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु वै ।। ५७.

जेव्हा हलक्या जातीचे यज्ञप्राणी आणि मुख्य अध्वर्यू पुढे गेलेले असतात, आणि यज्ञासाठी निवडलेले प्राणी अजून पकडले गेलेले नसतात, तसेच इतर प्राण्यांचाही कळप तसाच असतो—

हविष्यग्नौ हूयमाने देवानां देवहोतृभिः। आहूतेषु च देवेषु यज्ञभाक्षु महात्मसु ।। ५७.

यज्ञासाठी देवतांसाठी होम केला जातो, आणि देवतांना, जे यज्ञातील भाग घेणारे आहेत, त्यांना बोलावले जाते—

य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभाजस्तथा तु ये। तान् यजन्ते तदा देवाः कल्पादिषु भवन्ति ये ।। ५७.

जे देव इंद्रियस्वरूप आहेत, आणि जे यज्ञातील भाग घेणारे आहेत, असे सर्व देव त्या वेळी पूजले जातात आणि प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला अस्तित्वात असतात.

अध्वर्यवः प्रैषकाले व्युत्थिता ये महर्षयः। महर्षयस्तु तान् दृष्ट्वा दीनान् पशुगणान् स्थितान् । पप्रच्छुरिन्द्रं सम्भूय कोऽयं यज्ञविधिस्तव ।। ५७.

अध्वर्यू असलेले महर्षी, जेव्हा प्राण्यांचा कळप तिथे दुःखी अवस्थेत उभा आहे हे पाहतात, तेव्हा एकत्र येऊन त्यांनी इंद्राला विचारले, 'हे तुझे यज्ञपद्धतीचे स्वरूप काय आहे?'

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया तव। नेष्टः पशुवधस्त्वेष तव यज्ञे सुरोत्तम ।। ५७.

‘हा अधर्म खूपच बळकट झाला आहे, कारण तुला हिंसेची इच्छा आहे; तुझ्या यज्ञात प्राण्यांची हत्या योग्य नाही, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

अधर्मो धर्मगाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया। नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं न हिंसा धर्म उच्यते ।। ५७.

‘तू प्राण्यांच्या माध्यमातून जो धर्म समजून अधर्म सुरू केला आहेस, तो खरा धर्म नाही, तो अधर्मच आहे—हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही.’

आगमेन भवान् यज्ञं करोतु यदिहेच्छसि। विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्ममव्ययहेतुना। यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ येषु हिंसा न विद्यते ।। ५७.

‘तुला यज्ञ करायचा असेल, तर शास्त्रानुसार, नियमानुसार, ज्याचा आधार शाश्वत धर्म आहे, अशा यज्ञाने कर; आणि ज्या यज्ञबीजांमध्ये हिंसा नाही, त्यानेच यज्ञ कर, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

त्रिवर्षपरमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः। एष धर्मो महानिन्द्र स्वयम्भुविङितः पुरा ।। ५७.

‘तीन वर्षे ठेवलेली, उगवू न शकणारी बीजे वापरण्याचा कालावधी सर्वोच्च आहे; हा महान धर्म, हे इंद्रा, प्राचीन काळी स्वयंभूने ठरवला होता.’

एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। जङ्गमैः स्थावरैर्वेति कैर्यष्टव्यमिहोच्यते ।। ५७.

‘असा विचार करून, हे विश्वभक्षक इंद्रा, सत्यदर्शी ऋषी विचारतात—चालत असलेल्या किंवा स्थिर अशा कोणत्या जीवांद्वारे इथे यज्ञ करावा?’

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वयुक्ता महर्षयः। सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण प्रपच्छुश्चेश्वरं वसुम् ।। ५७.

ते सत्ययुक्त महर्षी, वादामुळे थकलेले, इंद्राशी सुसंवाद साधून, मग धनाच्या अधिपतीला विचारू लागले.

महाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप। उत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं छिन्धि नः प्रभो ।। ५७.

‘हे महान ज्ञानी, तू यज्ञपद्धती कशी पाहिलीस, हे राजा? उत्तानपादाबद्दल सांग, आमचा संशय दूर कर, प्रभो!’

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तेषामविचार्य बलाबलम्। वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह। यथोपदिष्टैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः ।। ५७.

त्यांची वचने ऐकून, बलाबलाचा विचार न करता, वेदशास्त्र आठवून, त्याने यज्ञाचे सत्य सांगितले—‘जसे सांगितले आहे तसेच यज्ञ करावा.’

यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ बीजैः फलैस्तथा। हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शयत्यसौ ।। ५७.

‘पवित्र प्राणी, किंवा बीजे व फळे यांच्याने यज्ञ करता येतो; त्यामुळे मला असे दिसते की, यज्ञात हिंसेचा स्वभाव आहे.’

यथेह संहितामन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः। दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः। तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मान्मा मन्तुमर्हथ ।। ५७.

‘जसे संहितांमध्ये आणि मंत्रांमध्ये हिंसेची चिन्हे महर्षींनी, दीर्घ तपाने आणि तेजाने, पाहिली आहेत, त्याच प्रमाणावर मी बोललो; म्हणून वेगळा विचार करू नका.’

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः । तदा प्रावर्त्तता यज्ञो ह्यन्यथा नोऽनृतं वचः। एवं हृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः ।। ५७.

‘जर हेच मंत्रवाक्य प्रमाण मानले, तर यज्ञ सुरू झाला; अन्यथा, ते वचन खोटे आहे.’ असे म्हणून, ते तपस्वी, मन नियंत्रित करून, गप्प बसले.

अधस्व भवनं दृष्ट्वा तमर्थं वाग्यतो भव। मिथ्यावादी नृपो यस्मात् प्रविवेश रसातलम् ।। ५७.

‘तो अर्थ समजून, खालील लोकांमध्ये जा आणि मौन धरा; कारण राजा खोटे बोलणारा असल्यामुळे, तो पाताळात गेला.’

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम्। ऊर्द्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरोऽभवत् ।। ५७.

हे बोलताच, राजा पाताळात गेला; आणि वर फिरणारा वसूसारखा, तो पाताळातच वास करू लागला.

वसुधातलवासी तु तेन वाक्येन सोऽभवत्। धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरथागतः ।। ५७.

त्या वचनामुळे तो पृथ्वीवर वसणारा राजा वसुरथ झाला, जो धर्मातील शंका दूर करणारा होता.

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशयः। बहूद्धारस्य धर्मस्य सूक्ष्माद्‌दूरमुपागतिः ।। ५७.

म्हणून अगदी विद्वानानेही एकट्याने शंका सांगू नये, कारण धर्माचे अर्थ अनेक आहेत आणि तो फार सूक्ष्म व दूरवर पोहोचणारा आहे.

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित्। देवानृषीनुपादाय स्वायम्भुवमृते मनुम् ।। ५७.

म्हणून कोणालाही धर्माबद्दल निश्चितपणे सांगता येत नाही, फक्त स्वयंभू मनू, देव आणि ऋषी यांना सोडून.

तस्मान्न हिंसाधर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः। ऋषिकोटिसहस्राणि कर्मभिः स्वैर्दिवं ययुः ।। ५७.

म्हणून महर्षींनी अधर्माच्या हिंसेचे दार कधीच उघडले नाही; असंख्य ऋषी स्वतःच्या कर्माने स्वर्गात गेले.