वायुपुराणम्

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च। अन्येन तपसा चैव ऋषीनभिभवन्ति च। बलेन तपसा चैव देवदानवामानुषान् ।। ५७.

सर्वसत्ता, अणिमा वगैरे अद्भुत शक्ती, आणि कठोर तप यांच्या जोरावर, हे लोक ऋषींनाही मागे टाकतात; तसेच बळ आणि तप यांच्या साहाय्याने देव, दानव आणि माणसांनाही जिंकतात.

लक्षणैश्चापि जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः। केशस्थिता ललाटोर्णा जिह्वा चास्यप्रमार्जनी। ताम्रप्रभोष्ठदन्तोष्ठाः श्रीवत्साश्चोर्द्ध्वरोमशाः ।। ५७.

मानवांमध्ये त्यांचा जन्म शरीरावरच्या काही खास चिन्हांसह होतो: डोक्यावरचे केस, कपाळावरचा तुरा, जिव्हा, तोंड पुसण्याचे अंग, तांबड्या झळाळीचे तेज, बाहेर आलेले दात आणि ओठ, श्रीवत्साचा ठसा आणि वर वाढणारे केस.

आजानुबाहनश्चैव जालहस्ता वृषाङ्किताः। न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धाः सुमेहनाः । गजेन्द्रगतयश्चैव महाहनव एव च ।। ५७.

त्यांचे हात गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात, त्यांच्या हातांच्या बोटांमध्ये जाळी असते, वृषभाचे चिन्ह असते, शरीराचा घेर वडाच्या झाडासारखा असतो, खांदे सिंहासारखे, मांड्या उत्तम असतात, चालणं गजेंद्रासारखं आणि जबडा मोठा असतो.

पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मौ तु हस्तयोः। पञ्चाशीतिसहस्राणि ते भवन्त्यजरा नृपाः ।। ५७.

त्यांच्या पायांवर चक्र आणि मासा यांची चिन्हे असतात, हातांवर शंख आणि कमळ असतात; हे पंच्याऐंशी हजार राजा कधीही म्हातारे होत नाहीत.

असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्। अन्तरिक्षे समुद्रे च पाताले पर्वतेषु च ।। ५७.

चक्रवर्ती राजांची चार प्रकारे मुक्त वावर असते—आकाशात, समुद्रात, पाताळात आणि पर्वतांमध्ये; ही त्यांची वैशिष्ट्ये आहेत.

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते । तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः ।। ५७.

त्रेतायुगात यज्ञ, दान, तप आणि सत्य हेच धर्म मानले जातात; त्यावेळी धर्म वर्ण आणि आश्रम यांच्या विभागानुसार चालतो.

मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते । हृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा ह्यरोगाः पूर्णमानसाः ।। ५७.

व्यवस्था टिकवण्यासाठी दंडनीती सुरू होते; सर्व लोक आनंदी, समृद्ध, निरोगी आणि मनाने समाधानी असतात.

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौ स्मृतः। त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः ।। ५७.

त्रेतायुगात एकच वेद असून त्याचे चार भाग असतात; त्या काळी माणसं तीन हजार वर्षे जगतात.

पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु । एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासन्धौ निबोधत ।। ५७.

पुत्र-पौत्रांनी वेढलेले लोक योग्य वेळी मृत्यू पावतात; हेच त्रेतायुगातील धर्म आहे—आता त्रेतायुगाच्या संक्रमणाबद्दल ऐका.

त्रेतायुग स्वभावस्तु सन्ध्यापादेव वर्त्तते । सन्ध्यायां वै स्वभावस्तु युगपादेन तिष्ठति ।। ५७.

त्रेतायुगाचा स्वभाव त्याच्या संधिकाळाच्या सुरुवातीला असतो; संधिकाळात तो स्वभाव एक चतुर्थांश भागाने टिकून राहतो.

कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम्। पूर्वं स्वायम्भुवे सर्गे यथावत्तद्ब्रवीहि मे ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला यज्ञाची प्रथा कशी सुरू झाली? पूर्वीच्या स्वायंभुव सृष्टीत ते कसे होते, ते मला सविस्तर सांग.

अन्तर्हितायां सन्ध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै। कलाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा। वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च वै पुनः ।। ५७.

संधिकाळ संपून कृतयुगासह काल नावाचा काळ सुरू झाला, आणि त्रेतायुग येताच वर्णाश्रम व्यवस्था पुन्हा स्थापन करण्यात आली.

सम्भारांस्तां श्च सम्भृत्य कथं यत्रः प्रवर्तितः। एतच्छ्रुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायन ।। ५७.

त्या सर्व साहित्यांची जमवाजमव करून, यज्ञ कसा केला गेला? हे ऐकून सूत म्हणाला—हे शांशपायन, ऐक.

iयथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्यासीत्प्रवर्तनम्। ओषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने। प्रतिष्ठितायां वार्तायां गृहाश्रमपुरेषु च ।। ५७.

अशा प्रकारे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला यज्ञाची प्रथा सुरू झाली—जेव्हा वनस्पती उगवू लागल्या, पाऊस पडू लागला, शेती सुरू झाली आणि गृहस्थांच्या वस्ती तयार झाल्या.

वर्णाश्रम व्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांश्च संहिताम्। मन्त्रान् संयोजयित्वाथ इहामुत्रेषु कर्मसु ।। ५७.

वर्णाश्रम व्यवस्था आणि मंत्रसंग्रह तयार करून, त्यांनी हे मंत्र या जगात आणि परलोकातील कर्मांसाठी एकत्र केले.

तथा विश्वमुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्तयत्तदा। दैवतैः सहितः सर्वैः सर्वसम्भारसम्भृतम् ।। ५७.

मग विश्वाचा स्वामी सर्व देवांसह आणि सर्व आवश्यक साहित्यांसह यज्ञ सुरू करतो.

अथाश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः। यजन्ते पशुभिर्मेध्यैर्हुत्वा सर्वे समागताः ।। ५७.

नंतर अश्वमेध यज्ञ सुरू असताना, महर्षी एकत्र आले; सर्वांनी एकत्र येऊन पवित्र प्राण्यांच्या यज्ञाने यज्ञ केला.

कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु सतते यज्ञकर्मणि। सम्प्रगीतेषु तेष्वेवमागमेष्वथ सत्वरम् ।। ५७.

यज्ञाच्या कामात गुंतलेले ऋत्विज् आपापल्या कर्तव्यांमध्ये मग्न असतात, आणि योग्य वेळी स्तोत्रे म्हणली जातात, तेव्हा—

परिक्रान्तेषु लघुषु अध्वर्युवृषभेषु च। आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु वै ।। ५७.

जेव्हा हलक्या जातीचे यज्ञप्राणी आणि मुख्य अध्वर्यू पुढे गेलेले असतात, आणि यज्ञासाठी निवडलेले प्राणी अजून पकडले गेलेले नसतात, तसेच इतर प्राण्यांचाही कळप तसाच असतो—

हविष्यग्नौ हूयमाने देवानां देवहोतृभिः। आहूतेषु च देवेषु यज्ञभाक्षु महात्मसु ।। ५७.

यज्ञासाठी देवतांसाठी होम केला जातो, आणि देवतांना, जे यज्ञातील भाग घेणारे आहेत, त्यांना बोलावले जाते—

य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभाजस्तथा तु ये। तान् यजन्ते तदा देवाः कल्पादिषु भवन्ति ये ।। ५७.

जे देव इंद्रियस्वरूप आहेत, आणि जे यज्ञातील भाग घेणारे आहेत, असे सर्व देव त्या वेळी पूजले जातात आणि प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला अस्तित्वात असतात.

अध्वर्यवः प्रैषकाले व्युत्थिता ये महर्षयः। महर्षयस्तु तान् दृष्ट्वा दीनान् पशुगणान् स्थितान् । पप्रच्छुरिन्द्रं सम्भूय कोऽयं यज्ञविधिस्तव ।। ५७.

अध्वर्यू असलेले महर्षी, जेव्हा प्राण्यांचा कळप तिथे दुःखी अवस्थेत उभा आहे हे पाहतात, तेव्हा एकत्र येऊन त्यांनी इंद्राला विचारले, 'हे तुझे यज्ञपद्धतीचे स्वरूप काय आहे?'

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया तव। नेष्टः पशुवधस्त्वेष तव यज्ञे सुरोत्तम ।। ५७.

‘हा अधर्म खूपच बळकट झाला आहे, कारण तुला हिंसेची इच्छा आहे; तुझ्या यज्ञात प्राण्यांची हत्या योग्य नाही, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

अधर्मो धर्मगाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया। नायं धर्मो ह्यधर्मोऽयं न हिंसा धर्म उच्यते ।। ५७.

‘तू प्राण्यांच्या माध्यमातून जो धर्म समजून अधर्म सुरू केला आहेस, तो खरा धर्म नाही, तो अधर्मच आहे—हिंसा कधीच धर्म मानली जात नाही.’

आगमेन भवान् यज्ञं करोतु यदिहेच्छसि। विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्ममव्ययहेतुना। यज्ञबीजैः सुरश्रेष्ठ येषु हिंसा न विद्यते ।। ५७.

‘तुला यज्ञ करायचा असेल, तर शास्त्रानुसार, नियमानुसार, ज्याचा आधार शाश्वत धर्म आहे, अशा यज्ञाने कर; आणि ज्या यज्ञबीजांमध्ये हिंसा नाही, त्यानेच यज्ञ कर, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ!’

त्रिवर्षपरमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः। एष धर्मो महानिन्द्र स्वयम्भुविङितः पुरा ।। ५७.

‘तीन वर्षे ठेवलेली, उगवू न शकणारी बीजे वापरण्याचा कालावधी सर्वोच्च आहे; हा महान धर्म, हे इंद्रा, प्राचीन काळी स्वयंभूने ठरवला होता.’

एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। जङ्गमैः स्थावरैर्वेति कैर्यष्टव्यमिहोच्यते ।। ५७.

‘असा विचार करून, हे विश्वभक्षक इंद्रा, सत्यदर्शी ऋषी विचारतात—चालत असलेल्या किंवा स्थिर अशा कोणत्या जीवांद्वारे इथे यज्ञ करावा?’

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वयुक्ता महर्षयः। सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण प्रपच्छुश्चेश्वरं वसुम् ।। ५७.

ते सत्ययुक्त महर्षी, वादामुळे थकलेले, इंद्राशी सुसंवाद साधून, मग धनाच्या अधिपतीला विचारू लागले.

महाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप। उत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं छिन्धि नः प्रभो ।। ५७.

‘हे महान ज्ञानी, तू यज्ञपद्धती कशी पाहिलीस, हे राजा? उत्तानपादाबद्दल सांग, आमचा संशय दूर कर, प्रभो!’