वायुपुराणम्

परस्परविरोधेन मनुन्ताः पुनरन्वयुः। मनुः स्वायम्भुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।। ५७.

आपसातील विरोधामुळे त्यांनी पुन्हा मनूचे अनुसरण केले; प्रत्यक्ष स्थिती पाहून स्वायंभुव मनू, प्रजापती, तसेच वागले.

धाता तु शतरूपायाः पुमान् स उदपादयत्। प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रधमन्तौ महीपती ।। ५७.

धाता यांनी शतरूपेपासून प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले, जे पुढे मोठे राजे झाले.

ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः। प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्त्वभवन्नृषाः ।। ५७.

त्या वेळेपासून दंडधारी राजे जन्माला येऊ लागले; आणि प्रजेला आनंद देत असल्यामुळे त्यांना 'नृष' असे नाव मिळाले.

प्रच्छन्नपापा ये जेतुमशक्या मनुजा भुवि। धर्मसंस्थापनार्थाय तेषां शास्त्रे तपो मया ।। ५७.

ज्यांच्या पापांचा मागोवा घेणे कठीण आहे, अशा माणसांसाठी धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून मी शास्त्र आणि तप यांची व्यवस्था केली.

वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्तिताः। संहिताश्च ततो मन्त्रा ऋषभिर्ब्रह्मणैस्तु ते ।। ५७.

त्रेतायुगात वर्णांची विभागणी सांगितली गेली आणि त्यानंतर ऋषी आणि ब्राह्मणांनी मंत्रसंग्रह तयार केले.

यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येवन्तु दैवतैः। यामैः शुक्लैर्जपैश्चैव सर्वसम्भारसंवृतैः ।। ५७.

त्या काळात देवांनी यज्ञाची प्रथा सुरू केली, योग्य विधी, शुद्ध जप आणि सर्व आवश्यक सामग्रीसह.

सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे देवैर्यज्ञास्ते प्राक् प्रवर्तिताः ।। ५७.

विश्वभुज आणि बलाढ्य इंद्र यांच्या सोबत, स्वयंभुव मन्वंतरात देवांनी यज्ञांची सुरुवात केली.

सत्यं जपस्तपो दानं त्रेतायां धर्म उच्यते। क्रिया धर्मश्च ह्रसते सत्यधर्मः प्रवर्त्तते ।। ५७.

त्रेतायुगात सत्य, जप, तप आणि दान हाच धर्म मानला जातो; कर्म आणि धर्म कमी होतात, आणि सत्यधर्म प्रबळ होतो.

प्रजायन्ते ततः शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः। न्यस्तदण्डमहाभागा यज्वानो ब्रह्मवादिनः ।। ५७.

त्या वेळी शूर, दीर्घायुषी, बलवान, मोठ्या भाग्याचे, यज्ञ करणारे आणि ब्रह्मज्ञान बोलणारे पुरुष जन्माला येतात.

पद्म पत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहिताः। सिंहान्तका महासत्त्वा मत्तमातङ्गगामिनः ।। ५७.

त्यांच्या डोळ्यांची पापडी कमळाच्या पानासारखी रुंद, छाती भरदार, शरीर सुडौल, सिंहासारखे धाडसी, मोठ्या ताकदीचे आणि मदमस्त हत्तींसारखे चालणारे असतात.

महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः। सर्वलक्षणसम्पन्ना न्यग्रोधपरिमण्डलाः ।। ५७.

त्रेतायुगात सार्वभौम सम्राट मोठ्या धनुष्यधारी असतात, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि त्यांचे शरीर वडाच्या झाडासारखे गोलाकार असते.

न्यग्रोधौ तौ स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते। वामेनैवोच्छ्रयाद्यस्य सम ऊर्द्ध्वन्तु देहिनः। समुच्छ्रयः परीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः ।। ५७.

दोन्ही बाहू वडाच्या झाडासारखे मानले जातात; एक व्याम म्हणजे वड, आणि ज्याची उंची डाव्या मापाने मोजली असता शरीराच्या उंचीइतकी असेल, ती वडाच्या गोलाईप्रमाणे समजली जाते.

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्चागजास्तथा। सप्तातिशयरत्नानि सर्वेषाञ्चक्रवर्त्तिनाम् ।। ५७.

चक्र, रथ, मौक्तिक, पत्नी, धन, आणि हत्ती—ही सात सर्वोच्च रत्नं सर्व सम्राटांची मानली जातात.

thumb|400px|चक्रवर्ती thumb|400px|चतुर्दशरत्नानि चक्रं रथो मणिः खड्गं धनूरत्नञ्च पञ्चमम्। केतुर्निधिश्च सप्तैते प्राणहीनाः प्रकीर्त्तिताः ।। ५७.

चक्र, रथ, मौक्तिक, खड्ग, धनुष्य हे पाचवे, ध्वज आणि धन—ही सात जड रत्नं म्हणून ओळखली जातात.

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः। मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सम्प्रकीर्त्तिताः ।। ५७.

पत्नी, पुरोहित, सेनापती, रथ चालवणारा, मंत्री, घोडा आणि हत्ती—ही सात सजीव रत्नं म्हणून सांगितली आहेत.

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम्। चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवार्तिनाम् ।। ५७.

ही चौदा दिव्य आणि सिद्ध रत्नं सर्व सम्राटांची म्हणून ओळखली जातात.

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै ।। ५७.

विष्णूच्या अंशाने प्रत्येक मन्वंतरात, भूतकाळात आणि भविष्यकाळात, सार्वभौम सम्राट पृथ्वीवर जन्म घेतात.

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च। त्रेतायुगादिकेष्वत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः ।। ५७.

जे काही भूतकाळात घडले, सध्या आहे किंवा भविष्यात होईल, त्रेतायुगाच्या आरंभी आणि इतर युगांमध्ये, सार्वभौम सम्राट जन्म घेतात.

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम्। अद्भुतानि च चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम् ।। ५७.

त्या राजांसाठी येथे ही शुभ गोष्टी निर्माण होतात—चार अद्भुत गुण: बळ, धर्म, सुख आणि धन.

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते वै नृपैः समम्। अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च ।। ५७.

राजे एकमेकांच्या विरोधाशिवाय, एकत्रितपणे धन, धर्म, काम, कीर्ती आणि विजय मिळवतात.

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च। अन्येन तपसा चैव ऋषीनभिभवन्ति च। बलेन तपसा चैव देवदानवामानुषान् ।। ५७.

सर्वसत्ता, अणिमा वगैरे अद्भुत शक्ती, आणि कठोर तप यांच्या जोरावर, हे लोक ऋषींनाही मागे टाकतात; तसेच बळ आणि तप यांच्या साहाय्याने देव, दानव आणि माणसांनाही जिंकतात.

लक्षणैश्चापि जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः। केशस्थिता ललाटोर्णा जिह्वा चास्यप्रमार्जनी। ताम्रप्रभोष्ठदन्तोष्ठाः श्रीवत्साश्चोर्द्ध्वरोमशाः ।। ५७.

मानवांमध्ये त्यांचा जन्म शरीरावरच्या काही खास चिन्हांसह होतो: डोक्यावरचे केस, कपाळावरचा तुरा, जिव्हा, तोंड पुसण्याचे अंग, तांबड्या झळाळीचे तेज, बाहेर आलेले दात आणि ओठ, श्रीवत्साचा ठसा आणि वर वाढणारे केस.

आजानुबाहनश्चैव जालहस्ता वृषाङ्किताः। न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धाः सुमेहनाः । गजेन्द्रगतयश्चैव महाहनव एव च ।। ५७.

त्यांचे हात गुडघ्यांपर्यंत पोहोचतात, त्यांच्या हातांच्या बोटांमध्ये जाळी असते, वृषभाचे चिन्ह असते, शरीराचा घेर वडाच्या झाडासारखा असतो, खांदे सिंहासारखे, मांड्या उत्तम असतात, चालणं गजेंद्रासारखं आणि जबडा मोठा असतो.

पादयोश्चक्रमत्स्यौ तु शङ्खपद्मौ तु हस्तयोः। पञ्चाशीतिसहस्राणि ते भवन्त्यजरा नृपाः ।। ५७.

त्यांच्या पायांवर चक्र आणि मासा यांची चिन्हे असतात, हातांवर शंख आणि कमळ असतात; हे पंच्याऐंशी हजार राजा कधीही म्हातारे होत नाहीत.

असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्। अन्तरिक्षे समुद्रे च पाताले पर्वतेषु च ।। ५७.

चक्रवर्ती राजांची चार प्रकारे मुक्त वावर असते—आकाशात, समुद्रात, पाताळात आणि पर्वतांमध्ये; ही त्यांची वैशिष्ट्ये आहेत.

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते । तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः ।। ५७.

त्रेतायुगात यज्ञ, दान, तप आणि सत्य हेच धर्म मानले जातात; त्यावेळी धर्म वर्ण आणि आश्रम यांच्या विभागानुसार चालतो.

मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते । हृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा ह्यरोगाः पूर्णमानसाः ।। ५७.

व्यवस्था टिकवण्यासाठी दंडनीती सुरू होते; सर्व लोक आनंदी, समृद्ध, निरोगी आणि मनाने समाधानी असतात.

एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौ स्मृतः। त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः ।। ५७.

त्रेतायुगात एकच वेद असून त्याचे चार भाग असतात; त्या काळी माणसं तीन हजार वर्षे जगतात.

पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु । एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासन्धौ निबोधत ।। ५७.

पुत्र-पौत्रांनी वेढलेले लोक योग्य वेळी मृत्यू पावतात; हेच त्रेतायुगातील धर्म आहे—आता त्रेतायुगाच्या संक्रमणाबद्दल ऐका.