वायुपुराणम्

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणानि च। सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्तं धर्मं मनुर्जगौ ।। ५७.

ऋच, यजुः, साम आणि अथर्वण मंत्र सात ऋषींनी सांगितले; मनूने स्मार्त धर्म घोषित केला.

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मशेषतः। संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी वेद एकत्रित संहितांच्या रूपात होते, फक्त धर्माचा उरलेला भाग होता; आयुष्य आणि मर्यादेमुळे द्वापरयुगात ते विभागले गेले.

ऋषयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेषु वै। अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयम्भुवा ।। ५७.

ऋषींनी तपाने, देवांनी कलियुग व द्वापरयुगात, स्वायंभुवाने पूर्वीच निर्माण केले; ते दिव्य, अनादि आणि अनंत आहेत.

सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे। विक्रीडन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम् ।। ५७.

स्वधर्म, संतती आणि अंगांसह, प्रत्येक युगात धर्मानुसार, ते एकत्र खेळतात आणि वेदांचा प्रचार करतात.

आरम्भयज्ञा क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशाम्पतेः। परिचार यज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ।। ५७.

आरंभयज्ञ क्षत्रियांकरिता, हवियज्ञ लोकाधिपतीसाठी, सेवा यज्ञ शूद्रांसाठी, आणि जपयज्ञ श्रेष्ठ द्विजांसाठी आहेत.

तथा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ।। ५७.

अशा प्रकारे, त्रेतायुगात धर्मरक्षणाखाली सर्व वर्ण आनंदी, कर्मशील, संततीयुक्त, समृद्ध आणि सुखी होते.

ब्राह्मणाननुवर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान् विशः। वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुव्रताः ।। ५७.

क्षत्रिय ब्राह्मणांचा, लोक क्षत्रियांचा, शूद्र वैश्यांचा, आणि सर्वजण एकमेकांचा अनुकरण करतात.

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा। सङ्कल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वसर्मणा। त्रेतायुगे त्वविकलः कर्म्मारम्भः प्रसिद्ध्यति ।। ५७.

त्यांची शुभ कृत्ये, धर्म, वर्ण आणि आश्रम, ठाम मन, वाणी आणि स्वतःच्या कर्तव्यानुसार, त्रेतायुगात कर्मारंभ निर्दोष आणि सिद्ध होतो.

आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता। सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवन्त्युत ।। ५७.

दीर्घायुष्य, बुद्धी, बळ, रूप, आरोग्य आणि धर्मशीलता हे त्रेतायुगात सर्वांना समान असते.

वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तथाकरोत् । पुनः प्रजास्तु ता मोहात्तान् धर्मान्न ह्यपालयन् ।। ५७.

ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी वर्णाश्रमांची व्यवस्था केली; पण पुन्हा मोहामुळे लोकांनी ते धर्म पाळले नाहीत.

परस्परविरोधेन मनुन्ताः पुनरन्वयुः। मनुः स्वायम्भुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।। ५७.

आपसातील विरोधामुळे त्यांनी पुन्हा मनूचे अनुसरण केले; प्रत्यक्ष स्थिती पाहून स्वायंभुव मनू, प्रजापती, तसेच वागले.

धाता तु शतरूपायाः पुमान् स उदपादयत्। प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रधमन्तौ महीपती ।। ५७.

धाता यांनी शतरूपेपासून प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले, जे पुढे मोठे राजे झाले.

ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः। प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्त्वभवन्नृषाः ।। ५७.

त्या वेळेपासून दंडधारी राजे जन्माला येऊ लागले; आणि प्रजेला आनंद देत असल्यामुळे त्यांना 'नृष' असे नाव मिळाले.

प्रच्छन्नपापा ये जेतुमशक्या मनुजा भुवि। धर्मसंस्थापनार्थाय तेषां शास्त्रे तपो मया ।। ५७.

ज्यांच्या पापांचा मागोवा घेणे कठीण आहे, अशा माणसांसाठी धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून मी शास्त्र आणि तप यांची व्यवस्था केली.

वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्तिताः। संहिताश्च ततो मन्त्रा ऋषभिर्ब्रह्मणैस्तु ते ।। ५७.

त्रेतायुगात वर्णांची विभागणी सांगितली गेली आणि त्यानंतर ऋषी आणि ब्राह्मणांनी मंत्रसंग्रह तयार केले.

यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येवन्तु दैवतैः। यामैः शुक्लैर्जपैश्चैव सर्वसम्भारसंवृतैः ।। ५७.

त्या काळात देवांनी यज्ञाची प्रथा सुरू केली, योग्य विधी, शुद्ध जप आणि सर्व आवश्यक सामग्रीसह.

सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे देवैर्यज्ञास्ते प्राक् प्रवर्तिताः ।। ५७.

विश्वभुज आणि बलाढ्य इंद्र यांच्या सोबत, स्वयंभुव मन्वंतरात देवांनी यज्ञांची सुरुवात केली.

सत्यं जपस्तपो दानं त्रेतायां धर्म उच्यते। क्रिया धर्मश्च ह्रसते सत्यधर्मः प्रवर्त्तते ।। ५७.

त्रेतायुगात सत्य, जप, तप आणि दान हाच धर्म मानला जातो; कर्म आणि धर्म कमी होतात, आणि सत्यधर्म प्रबळ होतो.

प्रजायन्ते ततः शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः। न्यस्तदण्डमहाभागा यज्वानो ब्रह्मवादिनः ।। ५७.

त्या वेळी शूर, दीर्घायुषी, बलवान, मोठ्या भाग्याचे, यज्ञ करणारे आणि ब्रह्मज्ञान बोलणारे पुरुष जन्माला येतात.

पद्म पत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहिताः। सिंहान्तका महासत्त्वा मत्तमातङ्गगामिनः ।। ५७.

त्यांच्या डोळ्यांची पापडी कमळाच्या पानासारखी रुंद, छाती भरदार, शरीर सुडौल, सिंहासारखे धाडसी, मोठ्या ताकदीचे आणि मदमस्त हत्तींसारखे चालणारे असतात.

महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्तिनः। सर्वलक्षणसम्पन्ना न्यग्रोधपरिमण्डलाः ।। ५७.

त्रेतायुगात सार्वभौम सम्राट मोठ्या धनुष्यधारी असतात, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि त्यांचे शरीर वडाच्या झाडासारखे गोलाकार असते.

न्यग्रोधौ तौ स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते। वामेनैवोच्छ्रयाद्यस्य सम ऊर्द्ध्वन्तु देहिनः। समुच्छ्रयः परीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः ।। ५७.

दोन्ही बाहू वडाच्या झाडासारखे मानले जातात; एक व्याम म्हणजे वड, आणि ज्याची उंची डाव्या मापाने मोजली असता शरीराच्या उंचीइतकी असेल, ती वडाच्या गोलाईप्रमाणे समजली जाते.

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्चागजास्तथा। सप्तातिशयरत्नानि सर्वेषाञ्चक्रवर्त्तिनाम् ।। ५७.

चक्र, रथ, मौक्तिक, पत्नी, धन, आणि हत्ती—ही सात सर्वोच्च रत्नं सर्व सम्राटांची मानली जातात.

thumb|400px|चक्रवर्ती thumb|400px|चतुर्दशरत्नानि चक्रं रथो मणिः खड्गं धनूरत्नञ्च पञ्चमम्। केतुर्निधिश्च सप्तैते प्राणहीनाः प्रकीर्त्तिताः ।। ५७.

चक्र, रथ, मौक्तिक, खड्ग, धनुष्य हे पाचवे, ध्वज आणि धन—ही सात जड रत्नं म्हणून ओळखली जातात.

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः। मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सम्प्रकीर्त्तिताः ।। ५७.

पत्नी, पुरोहित, सेनापती, रथ चालवणारा, मंत्री, घोडा आणि हत्ती—ही सात सजीव रत्नं म्हणून सांगितली आहेत.

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम्। चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवार्तिनाम् ।। ५७.

ही चौदा दिव्य आणि सिद्ध रत्नं सर्व सम्राटांची म्हणून ओळखली जातात.

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः। मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै ।। ५७.

विष्णूच्या अंशाने प्रत्येक मन्वंतरात, भूतकाळात आणि भविष्यकाळात, सार्वभौम सम्राट पृथ्वीवर जन्म घेतात.

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च। त्रेतायुगादिकेष्वत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः ।। ५७.

जे काही भूतकाळात घडले, सध्या आहे किंवा भविष्यात होईल, त्रेतायुगाच्या आरंभी आणि इतर युगांमध्ये, सार्वभौम सम्राट जन्म घेतात.

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम्। अद्भुतानि च चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम् ।। ५७.

त्या राजांसाठी येथे ही शुभ गोष्टी निर्माण होतात—चार अद्भुत गुण: बळ, धर्म, सुख आणि धन.