वायुपुराणम्

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा सङ्ख्याविद्भिर्द्विजैः स्मृता। मन्वन्तरस्य कालोऽयं युगैः सार्द्धं प्रकीर्तितः ।। ५७.

मन्वंतराची ही मोजणी गणित जाणणाऱ्या द्विजांनी सांगितली आहे. हा मन्वंतराचा काळ, युगे धरून, असा सांगितला आहे.

चतुः सहस्रयुक्तं वै प्रथमन्तत् कृतं युगम्। त्रेतावशिष्टं वक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च ।। ५७.

पहिले कृतयुग चार हजार वर्षांचे आहे. उरलेली त्रेता, द्वापर आणि कली यांची मोजणी मी सांगतो.

युगपत्समवेतार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते। क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं प्रोक्तं युगद्वयम्। ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथैव च ।। ५७.

सर्व युगांचा अर्थ एकत्र करून दोन प्रकारे सांगता येत नाही. ऋषिवंशाच्या संदर्भामुळे आणि गुंतागुंतीमुळे मी तुला ही दोन युगे क्रमाने सांगितली आहेत.

तत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ते। श्रौतं स्मार्त्तञ्च धर्मञ्च ब्रह्मणा च प्रचोदितम् ।। ५७.

तेथे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला मनू आणि सात ऋषी, ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने, श्रौत आणि स्मार्त असे दोन्ही धर्म प्रस्थापित केले.

दाराग्निहोत्रसंयोगमृग्यजुः सामसंज्ञितम्। इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयोऽब्रुवन् ।। ५७.

पत्नी आणि अग्निहोत्र यांचा संयोग, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद या नावांनी ओळखला जाणारा, असा श्रौत धर्म सात ऋषींनी सांगितला.

परस्परागतं धर्मं स्मार्त्तञ्चाचारलक्षणम्। वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।। ५७.

आपसातील आचारधर्म, वर्णाश्रमांचे आचरण याने युक्त असा स्मार्त धर्म मनू स्वायंभुव यांनी सांगितला.

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै। तेषां सुतप्ततपसामार्षेयेण क्रमेण तु ।। ५७.

सत्य, ब्रह्मचर्य, वेदाध्ययन आणि तप या मार्गाने, कठोर तप केलेल्यांनी ऋषींच्या परंपरेनुसार आचरण केले.

सप्तर्षीणां मनोश्चैव आद्ये त्रेतायुगस्य तु । अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी सात ऋषी आणि मनू यांनी पूर्वीची समज किंवा कृती नसताना हे केले.

अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः। आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ।। ५७.

त्या मंत्रांचा प्रकट होणे ताऱ्यांसारख्या चिन्हांनी दर्शवले गेले; प्रारंभिक कल्पात ते देवांमध्ये आपोआप प्रकट झाले.

प्रणाशे त्वथ सिद्धीनामप्यासाञ्च प्रवर्त्तनम्। आसन् मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः। तेमन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभाससमुत्थिताः ।। ५७.

सिद्धींचा नाश आणि नव्या सिद्धींच्या आरंभी, हजारो मंत्र मागील कल्पांत होते; तेच मंत्र पुन्हा त्यांच्या अंतःप्रेरणेने प्रकट झाले.

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणानि च। सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्तं धर्मं मनुर्जगौ ।। ५७.

ऋच, यजुः, साम आणि अथर्वण मंत्र सात ऋषींनी सांगितले; मनूने स्मार्त धर्म घोषित केला.

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मशेषतः। संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी वेद एकत्रित संहितांच्या रूपात होते, फक्त धर्माचा उरलेला भाग होता; आयुष्य आणि मर्यादेमुळे द्वापरयुगात ते विभागले गेले.

ऋषयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेषु वै। अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयम्भुवा ।। ५७.

ऋषींनी तपाने, देवांनी कलियुग व द्वापरयुगात, स्वायंभुवाने पूर्वीच निर्माण केले; ते दिव्य, अनादि आणि अनंत आहेत.

सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे। विक्रीडन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम् ।। ५७.

स्वधर्म, संतती आणि अंगांसह, प्रत्येक युगात धर्मानुसार, ते एकत्र खेळतात आणि वेदांचा प्रचार करतात.

आरम्भयज्ञा क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशाम्पतेः। परिचार यज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ।। ५७.

आरंभयज्ञ क्षत्रियांकरिता, हवियज्ञ लोकाधिपतीसाठी, सेवा यज्ञ शूद्रांसाठी, आणि जपयज्ञ श्रेष्ठ द्विजांसाठी आहेत.

तथा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ।। ५७.

अशा प्रकारे, त्रेतायुगात धर्मरक्षणाखाली सर्व वर्ण आनंदी, कर्मशील, संततीयुक्त, समृद्ध आणि सुखी होते.

ब्राह्मणाननुवर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान् विशः। वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुव्रताः ।। ५७.

क्षत्रिय ब्राह्मणांचा, लोक क्षत्रियांचा, शूद्र वैश्यांचा, आणि सर्वजण एकमेकांचा अनुकरण करतात.

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा। सङ्कल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वसर्मणा। त्रेतायुगे त्वविकलः कर्म्मारम्भः प्रसिद्ध्यति ।। ५७.

त्यांची शुभ कृत्ये, धर्म, वर्ण आणि आश्रम, ठाम मन, वाणी आणि स्वतःच्या कर्तव्यानुसार, त्रेतायुगात कर्मारंभ निर्दोष आणि सिद्ध होतो.

आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता। सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवन्त्युत ।। ५७.

दीर्घायुष्य, बुद्धी, बळ, रूप, आरोग्य आणि धर्मशीलता हे त्रेतायुगात सर्वांना समान असते.

वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तथाकरोत् । पुनः प्रजास्तु ता मोहात्तान् धर्मान्न ह्यपालयन् ।। ५७.

ब्रह्मदेवाने त्यांच्यासाठी वर्णाश्रमांची व्यवस्था केली; पण पुन्हा मोहामुळे लोकांनी ते धर्म पाळले नाहीत.

परस्परविरोधेन मनुन्ताः पुनरन्वयुः। मनुः स्वायम्भुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।। ५७.

आपसातील विरोधामुळे त्यांनी पुन्हा मनूचे अनुसरण केले; प्रत्यक्ष स्थिती पाहून स्वायंभुव मनू, प्रजापती, तसेच वागले.

धाता तु शतरूपायाः पुमान् स उदपादयत्। प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रधमन्तौ महीपती ।। ५७.

धाता यांनी शतरूपेपासून प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन तेजस्वी पुत्र जन्माला घातले, जे पुढे मोठे राजे झाले.

ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः। प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्त्वभवन्नृषाः ।। ५७.

त्या वेळेपासून दंडधारी राजे जन्माला येऊ लागले; आणि प्रजेला आनंद देत असल्यामुळे त्यांना 'नृष' असे नाव मिळाले.

प्रच्छन्नपापा ये जेतुमशक्या मनुजा भुवि। धर्मसंस्थापनार्थाय तेषां शास्त्रे तपो मया ।। ५७.

ज्यांच्या पापांचा मागोवा घेणे कठीण आहे, अशा माणसांसाठी धर्माची स्थापना व्हावी म्हणून मी शास्त्र आणि तप यांची व्यवस्था केली.

वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्तिताः। संहिताश्च ततो मन्त्रा ऋषभिर्ब्रह्मणैस्तु ते ।। ५७.

त्रेतायुगात वर्णांची विभागणी सांगितली गेली आणि त्यानंतर ऋषी आणि ब्राह्मणांनी मंत्रसंग्रह तयार केले.

यज्ञः प्रवर्तितश्चैव तदा ह्येवन्तु दैवतैः। यामैः शुक्लैर्जपैश्चैव सर्वसम्भारसंवृतैः ।। ५७.

त्या काळात देवांनी यज्ञाची प्रथा सुरू केली, योग्य विधी, शुद्ध जप आणि सर्व आवश्यक सामग्रीसह.

सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा। स्वायम्भुवेऽन्तरे देवैर्यज्ञास्ते प्राक् प्रवर्तिताः ।। ५७.

विश्वभुज आणि बलाढ्य इंद्र यांच्या सोबत, स्वयंभुव मन्वंतरात देवांनी यज्ञांची सुरुवात केली.

सत्यं जपस्तपो दानं त्रेतायां धर्म उच्यते। क्रिया धर्मश्च ह्रसते सत्यधर्मः प्रवर्त्तते ।। ५७.

त्रेतायुगात सत्य, जप, तप आणि दान हाच धर्म मानला जातो; कर्म आणि धर्म कमी होतात, आणि सत्यधर्म प्रबळ होतो.

प्रजायन्ते ततः शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः। न्यस्तदण्डमहाभागा यज्वानो ब्रह्मवादिनः ।। ५७.

त्या वेळी शूर, दीर्घायुषी, बलवान, मोठ्या भाग्याचे, यज्ञ करणारे आणि ब्रह्मज्ञान बोलणारे पुरुष जन्माला येतात.