वायुपुराणम्

द्वापरं द्वे सहस्रे तु युगमाहुर्मनीषिणः । तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्धयांशः सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात दोनशे वर्षांची संध्या आणि संध्येसारखाच संध्यांश असतो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु युगमाहुर्मनीषिणः। तस्याप्येकशती सन्ध्या सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक कलियुग हे एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात एकशे वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्त्तिता। कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चैव चतुष्टयम् ।। ५७.

अशा प्रकारे कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली — ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षांचा युगचक्र सांगितला आहे.

अत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषेण प्रमाणतः। कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणां तत्प्रमाणतः ।। ५७.

येथे वर्षे माणसाच्या प्रमाणाने मोजली जातात. त्या प्रमाणाने कृतयुगातील वर्षांची संख्या मी सांगतो.

सहस्राणां शतान्यत्र चतुर्दश तु सङ्ख्यया। चत्वारिंशत् सहस्राणि कलिकालयुगस्य तु ।। ५७.

येथे मोजणीने चौदा लक्ष आणि कलियुगाच्या काळासाठी चाळीस हजार वर्षे सांगितली आहेत.

एवं सङ्‌ख्यातकालश्च कालेष्विह विशेषतः। एवं चतुर्युगः कालो विना सन्ध्यांशकैः स्मृतः ।। ५७.

अशा प्रकारे, येथे काळाची मोजणी विशेष रीतीने केली जाते. संध्यांश वगळून, चार युगांचा काळ असा मानला जातो.

चत्वारिंशत्र्त्रीणि चैव नियुतानि च सङ्ख्यया । विंशतिश्च सहस्राणि ससन्ध्यांशश्चतुर्युगः ।। ५७.

मोजणीने त्रेचाळीस नियुत आणि वीस हजार वर्षे — संध्यांश धरून — या चार युगांसाठी सांगितली आहेत.

एवं चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः। कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ।। ५७.

अशा प्रकारे, चार युगांचा हा काळ, थोडा जास्त धरून, एक्काहत्तर होतो. कृत, त्रेता वगैरे मिळून यालाच मन्वंतर म्हणतात.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्या तु वर्षाग्रेण निबोधत। त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्तिताः ।। ५७.

मन्वंतरातील वर्षांची संख्या आता ऐक. मानवी प्रमाणाने तीस कोटी वर्षे सांगितली आहेत.

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकां विना ।। ५७.

त्यात अजून सडसष्ट नियुत आणि वीस हजार वर्षे अधिक आहेत. हा काळ, जास्तीचे धरून नाही, असा आहे.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा सङ्ख्याविद्भिर्द्विजैः स्मृता। मन्वन्तरस्य कालोऽयं युगैः सार्द्धं प्रकीर्तितः ।। ५७.

मन्वंतराची ही मोजणी गणित जाणणाऱ्या द्विजांनी सांगितली आहे. हा मन्वंतराचा काळ, युगे धरून, असा सांगितला आहे.

चतुः सहस्रयुक्तं वै प्रथमन्तत् कृतं युगम्। त्रेतावशिष्टं वक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च ।। ५७.

पहिले कृतयुग चार हजार वर्षांचे आहे. उरलेली त्रेता, द्वापर आणि कली यांची मोजणी मी सांगतो.

युगपत्समवेतार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते। क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं प्रोक्तं युगद्वयम्। ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथैव च ।। ५७.

सर्व युगांचा अर्थ एकत्र करून दोन प्रकारे सांगता येत नाही. ऋषिवंशाच्या संदर्भामुळे आणि गुंतागुंतीमुळे मी तुला ही दोन युगे क्रमाने सांगितली आहेत.

तत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ते। श्रौतं स्मार्त्तञ्च धर्मञ्च ब्रह्मणा च प्रचोदितम् ।। ५७.

तेथे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला मनू आणि सात ऋषी, ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने, श्रौत आणि स्मार्त असे दोन्ही धर्म प्रस्थापित केले.

दाराग्निहोत्रसंयोगमृग्यजुः सामसंज्ञितम्। इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयोऽब्रुवन् ।। ५७.

पत्नी आणि अग्निहोत्र यांचा संयोग, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद या नावांनी ओळखला जाणारा, असा श्रौत धर्म सात ऋषींनी सांगितला.

परस्परागतं धर्मं स्मार्त्तञ्चाचारलक्षणम्। वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।। ५७.

आपसातील आचारधर्म, वर्णाश्रमांचे आचरण याने युक्त असा स्मार्त धर्म मनू स्वायंभुव यांनी सांगितला.

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै। तेषां सुतप्ततपसामार्षेयेण क्रमेण तु ।। ५७.

सत्य, ब्रह्मचर्य, वेदाध्ययन आणि तप या मार्गाने, कठोर तप केलेल्यांनी ऋषींच्या परंपरेनुसार आचरण केले.

सप्तर्षीणां मनोश्चैव आद्ये त्रेतायुगस्य तु । अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी सात ऋषी आणि मनू यांनी पूर्वीची समज किंवा कृती नसताना हे केले.

अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः। आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ।। ५७.

त्या मंत्रांचा प्रकट होणे ताऱ्यांसारख्या चिन्हांनी दर्शवले गेले; प्रारंभिक कल्पात ते देवांमध्ये आपोआप प्रकट झाले.

प्रणाशे त्वथ सिद्धीनामप्यासाञ्च प्रवर्त्तनम्। आसन् मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः। तेमन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभाससमुत्थिताः ।। ५७.

सिद्धींचा नाश आणि नव्या सिद्धींच्या आरंभी, हजारो मंत्र मागील कल्पांत होते; तेच मंत्र पुन्हा त्यांच्या अंतःप्रेरणेने प्रकट झाले.

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणानि च। सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्तं धर्मं मनुर्जगौ ।। ५७.

ऋच, यजुः, साम आणि अथर्वण मंत्र सात ऋषींनी सांगितले; मनूने स्मार्त धर्म घोषित केला.

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मशेषतः। संरोधादायुषश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी वेद एकत्रित संहितांच्या रूपात होते, फक्त धर्माचा उरलेला भाग होता; आयुष्य आणि मर्यादेमुळे द्वापरयुगात ते विभागले गेले.

ऋषयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेषु वै। अनादिनिधना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयम्भुवा ।। ५७.

ऋषींनी तपाने, देवांनी कलियुग व द्वापरयुगात, स्वायंभुवाने पूर्वीच निर्माण केले; ते दिव्य, अनादि आणि अनंत आहेत.

सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्मं युगे युगे। विक्रीडन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम् ।। ५७.

स्वधर्म, संतती आणि अंगांसह, प्रत्येक युगात धर्मानुसार, ते एकत्र खेळतात आणि वेदांचा प्रचार करतात.

आरम्भयज्ञा क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशाम्पतेः। परिचार यज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ।। ५७.

आरंभयज्ञ क्षत्रियांकरिता, हवियज्ञ लोकाधिपतीसाठी, सेवा यज्ञ शूद्रांसाठी, आणि जपयज्ञ श्रेष्ठ द्विजांसाठी आहेत.

तथा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ।। ५७.

अशा प्रकारे, त्रेतायुगात धर्मरक्षणाखाली सर्व वर्ण आनंदी, कर्मशील, संततीयुक्त, समृद्ध आणि सुखी होते.

ब्राह्मणाननुवर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान् विशः। वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुव्रताः ।। ५७.

क्षत्रिय ब्राह्मणांचा, लोक क्षत्रियांचा, शूद्र वैश्यांचा, आणि सर्वजण एकमेकांचा अनुकरण करतात.

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा। सङ्कल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वसर्मणा। त्रेतायुगे त्वविकलः कर्म्मारम्भः प्रसिद्ध्यति ।। ५७.

त्यांची शुभ कृत्ये, धर्म, वर्ण आणि आश्रम, ठाम मन, वाणी आणि स्वतःच्या कर्तव्यानुसार, त्रेतायुगात कर्मारंभ निर्दोष आणि सिद्ध होतो.

आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता। सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवन्त्युत ।। ५७.

दीर्घायुष्य, बुद्धी, बळ, रूप, आरोग्य आणि धर्मशीलता हे त्रेतायुगात सर्वांना समान असते.