वायुपुराणम्

त्रीणि पर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि च। दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः ।। ५७.

तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस वर्षं मिळून दैवी एक वर्ष होतं, असं मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः। त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः ।। ५७.

तीन हजार मानवी वर्षं आणि त्यात तीस वर्षं मिळून सप्तर्षींचं एक वर्ष मानलं जातं.

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । अन्यानि नवतिश्चैव क्रौञ्चः संवत्सरः स्मृतः ।। ५७.

नऊ हजार आणि त्यावर नव्वद मानवी वर्षं मिळून क्रौंचाचं एक वर्ष म्हणतात.

षट्‌त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । वर्षाणान्तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।। ५७.

छत्तीस हजार आणि त्यावर शंभर मानवी वर्षं मिळून हे दैवी मोजमाप मानलं जातं.

त्रीण्येव नियुतान्येव वर्षाणां मानुषाणि च। षष्टिश्चैव सहस्राणि सङ्ख्यातानि तु सङ्ख्यया। दिव्यवर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः ।। ५७.

तीन लाख आणि त्यावर साठ हजार मानवी वर्षं, अशी मोजणी करून, ज्यांना संख्या माहीत आहेत ते लोक हे एक हजार दैवी वर्षं म्हणतात.

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया सङ्ख्ययान्वितम्। दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्कचाप्रकल्पनम् ।। ५७.

म्हणून ऋषींनी या युगांची मोजणी दिव्य प्रमाणाने सांगितली आहे आणि त्या प्रमाणानेच युगांची रचना स्पष्ट केली आहे.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते। द्वापरश्च कलि श्चैव युगान्येतानि कल्पयेत् ।। ५७.

भारतात चार युगे आहेत असे कवींनी सांगितले आहे. पहिले कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — हीच ती चार युगे आहेत.

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम्। तत्र तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ५७.

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे म्हणतात. त्यात शंभर-शंभर वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

इत रासु च सन्ध्यासु सन्ध्यांशेषु च वै त्रिषु । एकापायेन वर्त्तन्ते सहस्राणि शतानि च ।। ५७.

या तिन्ही संध्यांमध्ये आणि संध्यांशांमध्ये हजारो व शेकडो वर्षे एकेक कमी होत जातात.

त्रेता त्रीणि सहस्राणि सङ्ख्यैव परिकीर्त्यते। तस्यास्तु त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ५७.

त्रेतायुग तीन हजार वर्षांचे आहे असे मोजणीने सांगितले आहे. त्यात तीनशे वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

द्वापरं द्वे सहस्रे तु युगमाहुर्मनीषिणः । तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्धयांशः सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात दोनशे वर्षांची संध्या आणि संध्येसारखाच संध्यांश असतो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु युगमाहुर्मनीषिणः। तस्याप्येकशती सन्ध्या सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक कलियुग हे एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात एकशे वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्त्तिता। कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चैव चतुष्टयम् ।। ५७.

अशा प्रकारे कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली — ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षांचा युगचक्र सांगितला आहे.

अत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषेण प्रमाणतः। कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणां तत्प्रमाणतः ।। ५७.

येथे वर्षे माणसाच्या प्रमाणाने मोजली जातात. त्या प्रमाणाने कृतयुगातील वर्षांची संख्या मी सांगतो.

सहस्राणां शतान्यत्र चतुर्दश तु सङ्ख्यया। चत्वारिंशत् सहस्राणि कलिकालयुगस्य तु ।। ५७.

येथे मोजणीने चौदा लक्ष आणि कलियुगाच्या काळासाठी चाळीस हजार वर्षे सांगितली आहेत.

एवं सङ्‌ख्यातकालश्च कालेष्विह विशेषतः। एवं चतुर्युगः कालो विना सन्ध्यांशकैः स्मृतः ।। ५७.

अशा प्रकारे, येथे काळाची मोजणी विशेष रीतीने केली जाते. संध्यांश वगळून, चार युगांचा काळ असा मानला जातो.

चत्वारिंशत्र्त्रीणि चैव नियुतानि च सङ्ख्यया । विंशतिश्च सहस्राणि ससन्ध्यांशश्चतुर्युगः ।। ५७.

मोजणीने त्रेचाळीस नियुत आणि वीस हजार वर्षे — संध्यांश धरून — या चार युगांसाठी सांगितली आहेत.

एवं चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः। कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ।। ५७.

अशा प्रकारे, चार युगांचा हा काळ, थोडा जास्त धरून, एक्काहत्तर होतो. कृत, त्रेता वगैरे मिळून यालाच मन्वंतर म्हणतात.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्या तु वर्षाग्रेण निबोधत। त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्तिताः ।। ५७.

मन्वंतरातील वर्षांची संख्या आता ऐक. मानवी प्रमाणाने तीस कोटी वर्षे सांगितली आहेत.

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकां विना ।। ५७.

त्यात अजून सडसष्ट नियुत आणि वीस हजार वर्षे अधिक आहेत. हा काळ, जास्तीचे धरून नाही, असा आहे.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा सङ्ख्याविद्भिर्द्विजैः स्मृता। मन्वन्तरस्य कालोऽयं युगैः सार्द्धं प्रकीर्तितः ।। ५७.

मन्वंतराची ही मोजणी गणित जाणणाऱ्या द्विजांनी सांगितली आहे. हा मन्वंतराचा काळ, युगे धरून, असा सांगितला आहे.

चतुः सहस्रयुक्तं वै प्रथमन्तत् कृतं युगम्। त्रेतावशिष्टं वक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च ।। ५७.

पहिले कृतयुग चार हजार वर्षांचे आहे. उरलेली त्रेता, द्वापर आणि कली यांची मोजणी मी सांगतो.

युगपत्समवेतार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते। क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं प्रोक्तं युगद्वयम्। ऋषिवंशप्रसङ्गेन व्याकुलत्वात्तथैव च ।। ५७.

सर्व युगांचा अर्थ एकत्र करून दोन प्रकारे सांगता येत नाही. ऋषिवंशाच्या संदर्भामुळे आणि गुंतागुंतीमुळे मी तुला ही दोन युगे क्रमाने सांगितली आहेत.

तत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ते। श्रौतं स्मार्त्तञ्च धर्मञ्च ब्रह्मणा च प्रचोदितम् ।। ५७.

तेथे त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला मनू आणि सात ऋषी, ब्रह्मदेवाच्या प्रेरणेने, श्रौत आणि स्मार्त असे दोन्ही धर्म प्रस्थापित केले.

दाराग्निहोत्रसंयोगमृग्यजुः सामसंज्ञितम्। इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्मं सप्तर्षयोऽब्रुवन् ।। ५७.

पत्नी आणि अग्निहोत्र यांचा संयोग, ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद या नावांनी ओळखला जाणारा, असा श्रौत धर्म सात ऋषींनी सांगितला.

परस्परागतं धर्मं स्मार्त्तञ्चाचारलक्षणम्। वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।। ५७.

आपसातील आचारधर्म, वर्णाश्रमांचे आचरण याने युक्त असा स्मार्त धर्म मनू स्वायंभुव यांनी सांगितला.

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै। तेषां सुतप्ततपसामार्षेयेण क्रमेण तु ।। ५७.

सत्य, ब्रह्मचर्य, वेदाध्ययन आणि तप या मार्गाने, कठोर तप केलेल्यांनी ऋषींच्या परंपरेनुसार आचरण केले.

सप्तर्षीणां मनोश्चैव आद्ये त्रेतायुगस्य तु । अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च ।। ५७.

त्रेतायुगाच्या प्रारंभी सात ऋषी आणि मनू यांनी पूर्वीची समज किंवा कृती नसताना हे केले.

अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः। आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ।। ५७.

त्या मंत्रांचा प्रकट होणे ताऱ्यांसारख्या चिन्हांनी दर्शवले गेले; प्रारंभिक कल्पात ते देवांमध्ये आपोआप प्रकट झाले.