वायुपुराणम्

लौकिकेन प्रमाणेन विबुद्धोऽब्दस्तु मानुषः। तेनाब्देन प्रसङ्ख्याय वक्ष्यामीह चतुर्युगम् ।। ५७.५ . निमेषकालः काष्ठा च कलाश्चापि मुहूर्त्तकाः। निमेषकालतुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरञ्चयत् ।। ५७.

सामान्य माणसांच्या मोजमापानुसार एक वर्ष म्हणजे मानवी वर्ष मानलं जातं. त्या वर्षावरून मी आता चार युगांची मोजणी सांगतो. निमेषाचा काळ, काष्ठा, कला आणि मुहूर्त — यामध्ये निमेषाएवढ्या वेळेला लघ्वाक्षर म्हणतात, हे जाणून ठेव.

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलास्ताः। त्रिंशत् कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तास्तत्र्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ।। ५७.

पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, तीस काष्ठा म्हणजे एक कला, तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र पूर्ण होते.

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके। तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्प्यते ।। ५७.

सूर्य दिवस-रात्र मानवी आणि दैवी अशा दोन भागांत विभागतो; त्यात दिवस म्हणजे कर्म करण्याचा काळ आणि रात्र म्हणजे झोपेसाठी असते.

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः। कृष्ण पक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ।। ५७.

पितरांसाठी एक महिना म्हणजे एक दिवस-रात्र असते; त्यात कृष्णपक्ष म्हणजे त्यांचा दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे झोपेसाठी रात्र असते.

त्रिंशच्च मानुषा मासाः पित्र्यो मासश्च स स्मृतः। शतानि त्रीणि मासानां षष्टया चाप्यधिकानि वै। पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ।। ५७.

तीस मानवी महिने म्हणजे पितरांचा एक महिना मानला जातो; तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस महिने मिळून पितरांचा एक वर्ष होतो, हे मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पिदॄणां त्रीणि वर्षाणि सङ्खयातानीह तानि वै। चत्वार श्चाधिका मासाः पित्रे चैवेह कीर्त्तिताः ।। ५७.

मानवी मापानुसार शंभर वर्षं म्हणजे पितरांसाठी तीन वर्षं आणि त्यावर चार महिने असे इथे पितरांसाठी सांगितले आहेत.

लोकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः। एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रेऽस्मिन् निश्वयो मतः ।। ५७.

सामान्य मापानुसार जे मानवी वर्ष मानलं जातं, ते या शास्त्रात एक दैवी दिवस-रात्र मानलं जातं.

दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ।। ५७.

दैवी वर्ष दोन भागांत विभागलं जातं — त्यात दिवस म्हणजे उत्तरायण आणि रात्र म्हणजे दक्षिणायण.

ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसङ्खयाते तयोः पुनः। त्रिंशच्च तानि वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः ।। ५७.

जे दैवी दिवस-रात्र मोजले जातात, त्यापैकी तीस मिळून एक दैवी महिना बनतो.

मानुषञ्च शतं विद्धि दिव्यमासास्त्रयस्तु ते। दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।। ५७.

शंभर मानवी वर्षं म्हणजे तीन दैवी महिने आणि त्यात दहा दिवस मिळतात; हे दैवी मोजमाप असं सांगितलं आहे.

त्रीणि पर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि च। दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः ।। ५७.

तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस वर्षं मिळून दैवी एक वर्ष होतं, असं मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः। त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः ।। ५७.

तीन हजार मानवी वर्षं आणि त्यात तीस वर्षं मिळून सप्तर्षींचं एक वर्ष मानलं जातं.

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । अन्यानि नवतिश्चैव क्रौञ्चः संवत्सरः स्मृतः ।। ५७.

नऊ हजार आणि त्यावर नव्वद मानवी वर्षं मिळून क्रौंचाचं एक वर्ष म्हणतात.

षट्‌त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । वर्षाणान्तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।। ५७.

छत्तीस हजार आणि त्यावर शंभर मानवी वर्षं मिळून हे दैवी मोजमाप मानलं जातं.

त्रीण्येव नियुतान्येव वर्षाणां मानुषाणि च। षष्टिश्चैव सहस्राणि सङ्ख्यातानि तु सङ्ख्यया। दिव्यवर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः ।। ५७.

तीन लाख आणि त्यावर साठ हजार मानवी वर्षं, अशी मोजणी करून, ज्यांना संख्या माहीत आहेत ते लोक हे एक हजार दैवी वर्षं म्हणतात.

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया सङ्ख्ययान्वितम्। दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्कचाप्रकल्पनम् ।। ५७.

म्हणून ऋषींनी या युगांची मोजणी दिव्य प्रमाणाने सांगितली आहे आणि त्या प्रमाणानेच युगांची रचना स्पष्ट केली आहे.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते। द्वापरश्च कलि श्चैव युगान्येतानि कल्पयेत् ।। ५७.

भारतात चार युगे आहेत असे कवींनी सांगितले आहे. पहिले कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — हीच ती चार युगे आहेत.

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम्। तत्र तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ५७.

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे म्हणतात. त्यात शंभर-शंभर वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

इत रासु च सन्ध्यासु सन्ध्यांशेषु च वै त्रिषु । एकापायेन वर्त्तन्ते सहस्राणि शतानि च ।। ५७.

या तिन्ही संध्यांमध्ये आणि संध्यांशांमध्ये हजारो व शेकडो वर्षे एकेक कमी होत जातात.

त्रेता त्रीणि सहस्राणि सङ्ख्यैव परिकीर्त्यते। तस्यास्तु त्रिशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ५७.

त्रेतायुग तीन हजार वर्षांचे आहे असे मोजणीने सांगितले आहे. त्यात तीनशे वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

द्वापरं द्वे सहस्रे तु युगमाहुर्मनीषिणः । तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्धयांशः सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात दोनशे वर्षांची संध्या आणि संध्येसारखाच संध्यांश असतो.

कलिं वर्षसहस्रन्तु युगमाहुर्मनीषिणः। तस्याप्येकशती सन्ध्या सन्ध्यया समः ।। ५७.

ज्ञानी लोक कलियुग हे एक हजार वर्षांचे आहे असे सांगतात. त्यात एकशे वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्त्तिता। कृतं त्रेता द्वापरञ्च कलिश्चैव चतुष्टयम् ।। ५७.

अशा प्रकारे कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली — ही चार युगे मिळून बारा हजार वर्षांचा युगचक्र सांगितला आहे.

अत्र संवत्सराः सृष्टा मानुषेण प्रमाणतः। कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणां तत्प्रमाणतः ।। ५७.

येथे वर्षे माणसाच्या प्रमाणाने मोजली जातात. त्या प्रमाणाने कृतयुगातील वर्षांची संख्या मी सांगतो.

सहस्राणां शतान्यत्र चतुर्दश तु सङ्ख्यया। चत्वारिंशत् सहस्राणि कलिकालयुगस्य तु ।। ५७.

येथे मोजणीने चौदा लक्ष आणि कलियुगाच्या काळासाठी चाळीस हजार वर्षे सांगितली आहेत.

एवं सङ्‌ख्यातकालश्च कालेष्विह विशेषतः। एवं चतुर्युगः कालो विना सन्ध्यांशकैः स्मृतः ।। ५७.

अशा प्रकारे, येथे काळाची मोजणी विशेष रीतीने केली जाते. संध्यांश वगळून, चार युगांचा काळ असा मानला जातो.

चत्वारिंशत्र्त्रीणि चैव नियुतानि च सङ्ख्यया । विंशतिश्च सहस्राणि ससन्ध्यांशश्चतुर्युगः ।। ५७.

मोजणीने त्रेचाळीस नियुत आणि वीस हजार वर्षे — संध्यांश धरून — या चार युगांसाठी सांगितली आहेत.

एवं चतुर्युगाख्या तु साधिका ह्येकसप्ततिः। कृतत्रेतादियुक्ता सा मनोरन्तरमुच्यते ।। ५७.

अशा प्रकारे, चार युगांचा हा काळ, थोडा जास्त धरून, एक्काहत्तर होतो. कृत, त्रेता वगैरे मिळून यालाच मन्वंतर म्हणतात.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्या तु वर्षाग्रेण निबोधत। त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्तिताः ।। ५७.

मन्वंतरातील वर्षांची संख्या आता ऐक. मानवी प्रमाणाने तीस कोटी वर्षे सांगितली आहेत.