वायुपुराणम्

एते तु पितरो देवा मानुषाः पितरश्च ये। प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्रद्धायुक्तेन कर्मणा ।। ५६.

हे पितर देवही आहेत आणि जे मानवी पितर आहेत, तेही; जेव्हा ते प्रसन्न होतात, तेव्हा श्रद्धेने केलेल्या कर्मामुळे तृप्त होतात.

इत्येवं पितरः प्रोक्ताः पिदॄणां सोमपायिनाम्। एतत् पितृमतत्वं हि पुराणे निश्चयो मतः ।। ५६.

अशा प्रकारे, सोमपान करणारे पितर सांगितले गेले; हेच पितृतत्त्व आहे, असे पुराणात निश्चित मानले आहे.

इत्यर्कपितृ सोमानामैलस्य च समागमः। सुधामृतस्य चावाप्तिः पितॄणाञ्चैव तर्पणम् ।। ५६.

अशा प्रकारे, सूर्य आणि सोम पितरांचा संगम, अमृताची प्राप्ती आणि पितरांचे तर्पण सांगितले आहे.

पूर्णिमावास्ययोः कालः पितॄणां स्थानमेव च। समासात्कीर्त्तितस्तुभ्यमेष सर्गः सनातनः ।। ५६.

पूर्णिमा आणि अमावस्येचा काळ, तसेच पितरांचे स्थान, तुला संक्षिप्तपणे सांगितले; हा सनातन सृष्टीचा भाग आहे.

वैश्वरूप्यन्तु सर्वस्य कथित़ञ्चैकदेशिकम्। न शक्यं परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता ।। ५६.

सर्वांचा वैश्विक रूप आणि त्याचा एक भाग तुला सांगितला; हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही, पण जो सुख-समृद्धी इच्छितो, त्याने यावर श्रद्धा ठेवावी.

स्वायम्भुवस्य हीत्येष सर्गः क्रान्तो मयात्र वै। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ५६.

स्वायंभुवाच्या या सृष्टीची मी येथे सविस्तर आणि क्रमाने कथा सांगितली; आता यापेक्षा अजून काय सांगू?

चतुर्युगानि यान्यासन् पूर्वं स्वायम्भुवेऽन्तरे । तेषां निसर्गं तत्त्वञ्च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात् ।। ५७.

स्वायंभुवाच्या काळात जी चार युगे होती, त्यांची उत्पत्ती आणि खरा अर्थ मला विस्ताराने ऐकायचा आहे.

पृथिव्यादिप्रसङ्गेन यन्मया प्रागुदाहृतम्। तेषाञ्चतुर्युगं ह्येतत् प्रवक्ष्यामि निबोधत ।। ५७.

पृथ्वी वगैरे विषयांच्या संदर्भात मी आधी जे सांगितलं, त्यातली चार युगं मी आता तुला समजावून सांगतो; लक्ष देऊन ऐक.

सङ्ख्ययेह प्रसङ्ख्याय विस्ताराच्चैव सर्वशः। युगञ्च युगभेदञ्च युगधर्मन्तथैव च ।। ५७.

इथे मी युगांची मोजणी, त्यांचे प्रकार आणि प्रत्येक युगाची वैशिष्ट्यं सविस्तर सांगणार आहे.

युगसन्ध्यंशकञ्चैव युगसन्धानमेव च। षट्‌प्रकारयुगाख्यानां प्रवक्ष्यामीह तत्त्वतः ।। ५७.

युगांची संध्या, संधीचे भाग आणि युगांची सहा प्रकारची माहिती मी इथे खरीखुरी सांगतो.

लौकिकेन प्रमाणेन विबुद्धोऽब्दस्तु मानुषः। तेनाब्देन प्रसङ्ख्याय वक्ष्यामीह चतुर्युगम् ।। ५७.५ . निमेषकालः काष्ठा च कलाश्चापि मुहूर्त्तकाः। निमेषकालतुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरञ्चयत् ।। ५७.

सामान्य माणसांच्या मोजमापानुसार एक वर्ष म्हणजे मानवी वर्ष मानलं जातं. त्या वर्षावरून मी आता चार युगांची मोजणी सांगतो. निमेषाचा काळ, काष्ठा, कला आणि मुहूर्त — यामध्ये निमेषाएवढ्या वेळेला लघ्वाक्षर म्हणतात, हे जाणून ठेव.

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत् कलास्ताः। त्रिंशत् कलाश्चैव भवेन्मुहूर्त्तास्तत्र्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते ।। ५७.

पंधरा निमेष म्हणजे एक काष्ठा, तीस काष्ठा म्हणजे एक कला, तीस कला म्हणजे एक मुहूर्त, आणि असे तीस मुहूर्त मिळून एक दिवस-रात्र पूर्ण होते.

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषदैविके। तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्प्यते ।। ५७.

सूर्य दिवस-रात्र मानवी आणि दैवी अशा दोन भागांत विभागतो; त्यात दिवस म्हणजे कर्म करण्याचा काळ आणि रात्र म्हणजे झोपेसाठी असते.

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः। कृष्ण पक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ।। ५७.

पितरांसाठी एक महिना म्हणजे एक दिवस-रात्र असते; त्यात कृष्णपक्ष म्हणजे त्यांचा दिवस आणि शुक्लपक्ष म्हणजे झोपेसाठी रात्र असते.

त्रिंशच्च मानुषा मासाः पित्र्यो मासश्च स स्मृतः। शतानि त्रीणि मासानां षष्टया चाप्यधिकानि वै। पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते ।। ५७.

तीस मानवी महिने म्हणजे पितरांचा एक महिना मानला जातो; तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस महिने मिळून पितरांचा एक वर्ष होतो, हे मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

मानुषेणैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् । पिदॄणां त्रीणि वर्षाणि सङ्खयातानीह तानि वै। चत्वार श्चाधिका मासाः पित्रे चैवेह कीर्त्तिताः ।। ५७.

मानवी मापानुसार शंभर वर्षं म्हणजे पितरांसाठी तीन वर्षं आणि त्यावर चार महिने असे इथे पितरांसाठी सांगितले आहेत.

लोकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः। एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रेऽस्मिन् निश्वयो मतः ।। ५७.

सामान्य मापानुसार जे मानवी वर्ष मानलं जातं, ते या शास्त्रात एक दैवी दिवस-रात्र मानलं जातं.

दिव्ये रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ।। ५७.

दैवी वर्ष दोन भागांत विभागलं जातं — त्यात दिवस म्हणजे उत्तरायण आणि रात्र म्हणजे दक्षिणायण.

ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसङ्खयाते तयोः पुनः। त्रिंशच्च तानि वर्षाणि दिव्यो मासस्तु स स्मृतः ।। ५७.

जे दैवी दिवस-रात्र मोजले जातात, त्यापैकी तीस मिळून एक दैवी महिना बनतो.

मानुषञ्च शतं विद्धि दिव्यमासास्त्रयस्तु ते। दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।। ५७.

शंभर मानवी वर्षं म्हणजे तीन दैवी महिने आणि त्यात दहा दिवस मिळतात; हे दैवी मोजमाप असं सांगितलं आहे.

त्रीणि पर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि च। दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः ।। ५७.

तीनशे साठ आणि त्यावर साठ असे एकूण चारशे वीस वर्षं मिळून दैवी एक वर्ष होतं, असं मानवी मोजमापाने सांगितलं आहे.

त्रीणि वर्षसहस्राणि मानुषेण प्रमाणतः। त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः ।। ५७.

तीन हजार मानवी वर्षं आणि त्यात तीस वर्षं मिळून सप्तर्षींचं एक वर्ष मानलं जातं.

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । अन्यानि नवतिश्चैव क्रौञ्चः संवत्सरः स्मृतः ।। ५७.

नऊ हजार आणि त्यावर नव्वद मानवी वर्षं मिळून क्रौंचाचं एक वर्ष म्हणतात.

षट्‌त्रिंशत्तु सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । वर्षाणान्तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।। ५७.

छत्तीस हजार आणि त्यावर शंभर मानवी वर्षं मिळून हे दैवी मोजमाप मानलं जातं.

त्रीण्येव नियुतान्येव वर्षाणां मानुषाणि च। षष्टिश्चैव सहस्राणि सङ्ख्यातानि तु सङ्ख्यया। दिव्यवर्षसहस्रन्तु प्राहुः सङ्ख्याविदो जनाः ।। ५७.

तीन लाख आणि त्यावर साठ हजार मानवी वर्षं, अशी मोजणी करून, ज्यांना संख्या माहीत आहेत ते लोक हे एक हजार दैवी वर्षं म्हणतात.

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया सङ्ख्ययान्वितम्। दिव्येनैव प्रमाणेन युगसङ्कचाप्रकल्पनम् ।। ५७.

म्हणून ऋषींनी या युगांची मोजणी दिव्य प्रमाणाने सांगितली आहे आणि त्या प्रमाणानेच युगांची रचना स्पष्ट केली आहे.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते। द्वापरश्च कलि श्चैव युगान्येतानि कल्पयेत् ।। ५७.

भारतात चार युगे आहेत असे कवींनी सांगितले आहे. पहिले कृतयुग, त्यानंतर त्रेतायुग, मग द्वापरयुग आणि शेवटी कलियुग — हीच ती चार युगे आहेत.

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणान्तु कृतं युगम्। तत्र तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। ५७.

कृतयुग चार हजार वर्षांचे असते असे म्हणतात. त्यात शंभर-शंभर वर्षांची संध्या आणि तितकाच संध्यांश असतो.

इत रासु च सन्ध्यासु सन्ध्यांशेषु च वै त्रिषु । एकापायेन वर्त्तन्ते सहस्राणि शतानि च ।। ५७.

या तिन्ही संध्यांमध्ये आणि संध्यांशांमध्ये हजारो व शेकडो वर्षे एकेक कमी होत जातात.