वायुपुराणम्

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वेनस्य मथितः पुरा । क्रुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वं तत् सर्वं कथयस्व नः

पूर्वी महर्षींनी रागाने वेनाचा हात का मथला, त्याचे कारण काय होते, ते सर्व आम्हाला सांग.

वर्णयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । एकाग्राः प्रयताश्चैव शूश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

हे ब्राह्मणहो, मी तुम्हाला पृथु वेन्याचा जन्म सांगणार आहे. तुम्ही एकाग्र आणि भक्तीभावाने ऐका.

नाशुचेर्नापि पापाय नाशिष्यायाहिताय च । वर्णयेयमिमं पुण्यं नाव्रताय कथञ्चन

हा पुण्य कथा मी अपवित्र, पापी, अयोग्य किंवा व्रत नसलेल्या कोणालाही कधीच सांगणार नाही.

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं श्रृणुयाद्योऽनसूयकः

ही कथा स्वर्गप्राप्त, कीर्ती वाढवणारी, आयुष्य वाढवणारी, पुण्य आणि वेदांना मान्य आहे. ऋषींनी सांगितलेले हे रहस्य, द्वेष नसलेल्याने ऐकावे.

यश्चेमं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य सम्भवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् । गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः

जो मनुष्य ब्राह्मणांना नमस्कार करून पृथु वेन्याचा जन्म इतरांना ऐकवतो, त्याला कधीच केलेल्या किंवा न केलेल्या कर्माची खंत वाटत नाही. तो राजा धर्माचा रक्षक होता आणि अत्रिसारखा सामर्थ्यवान होता.

अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः । यस्य पुत्रोऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिक स्तथा

अत्रिवंशात जन्मलेला अंग नावाचा प्रजापती होता. त्याचा पुत्र वेन झाला, पण तो फारसा धर्मात्मा नव्हता.

जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः । स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

मृत्यूच्या कन्या सुनीथेतून प्रजापतीचा जन्म झाला. आईच्या वडिलांच्या दोषामुळे वेन — जो काळाचा नातू होता — जन्माला आला.

स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोभे व्यवर्त्तत । स्थापनं स्थापयामास धर्मापेतं स पार्थिवः

त्याने धर्म बाजूला ठेवून, इच्छेने आणि लोभाने त्याच्यापासून दूर वळला; त्या राजाने धर्माशिवाय राज्य चालवलं.

वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्मे निरतोऽभवत् । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजा स्तस्मिन् प्रशासति । आसन्न च पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥२.१.

त्याने वेद आणि शास्त्रांचं उल्लंघन केलं आणि अधर्मातच रमला; त्याच्या राज्यात लोकांनी वेदपठण आणि 'वषट्' म्हणणं सोडलं. तरीही जवळच्या यज्ञांत देवांनी सोमपान केलं.

६२.११० न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः । आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

त्या क्रूर राजाने, विनाश जवळ येत असताना, अशी प्रतिज्ञा केली की, 'कोणीही यज्ञ करू नये, होम करू नये.'

अहमिज्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञे द्विजातिभिः । मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि

'सर्व यज्ञांत द्विजांनी माझीच पूजा करावी, मला वंदन करावं; माझ्यासाठीच यज्ञ करावा आणि होमही माझ्यासाठीच करावा.'

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम् । ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तथा

मरिची आणि इतर सर्व महर्षींनी, मर्यादा ओलांडून वागणाऱ्या आणि कधीही न घडलेल्या गोष्टी करणाऱ्या त्याला संबोधलं.

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतान् बहून् । माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । निधने च प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयः

'आम्ही अनेक शेकडो वर्षे दीक्षा घेऊ; वेन, तू अधर्म करू नकोस—हा सनातन धर्म नाही. तुझ्या मृत्यूनंतर, नक्कीच तू प्रजापती म्हणून जन्मास येशील.'

पालयिष्ये प्रजाश्चेति त्वया पूर्वं प्रतिश्रुतम् । तांस्तथा वादिनः सर्वान् ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

'मी प्रजांचे रक्षण करीन' असं तू आधी वचन दिलं होतंस. असं सर्व ब्रह्मर्षींनी सांगितल्यावर त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

स प्रहस्य तु दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वै मया

पण त्या दुष्ट बुद्धीच्या, बोलण्यात पटाईत असलेल्या राजाने हसत म्हटलं, 'धर्माचा निर्माता दुसरा कोण आहे? मी कुणाचं ऐकावं?'

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मया वा कः समो भुवि । महात्मानमनूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः

'शक्ती, विद्या, तप आणि सत्य यात पृथ्वीवर माझ्याशी कोण सम आहे? मला खरीखुरी महात्मा, कुठलीच कमतरता नसलेला, असं समजा.'

प्रभवः सर्वलोकानां धर्माणाञ्च विशेषतः । इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा । सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

'सर्व लोकांचा, विशेषतः धर्मांचा, मीच मूळ आहे; इच्छिलं तर मी पृथ्वी जाळू शकतो, पाण्याने बुडवू शकतो, निर्माण करू शकतो किंवा नष्ट करू शकतो—यात काही विचार करण्याचं कारण नाही.'

यदा न शक्यते स्तम्भान्मानाच्च भृशमोहितः । अनुनेतुं नृपो वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

राजा वेन, गर्वाने अंध झाल्यामुळे आणि समजावूनही न ऐकल्यामुळे, महर्षी रागावले.

निगृह्य तं महाबाहुं विस्फुरन्तं यथाऽनलम् । ततोऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः ॥२.१.

त्या बलाढ्य राजाला, जो अग्नीप्रमाणे तडफडत होता, त्यांनी पकडून, प्रचंड रागाने त्याचा डावा हात मळला.

६२.१२० तस्मात् प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमभिश्रुतः । ह्रस्वोऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि तथा द्विजाः

त्या मळण्यातून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, प्रथम एक माणूस उत्पन्न झाला—तो फारच ठेंगणा आणि काळा होता, हे द्विजांनो.

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव स्थितवान् व्याकुलेन्द्रियः । तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन् किल

तो घाबरून, हात जोडून आणि इंद्रिये व्याकुळ होऊन उभा राहिला; त्याला व्यथित आणि गोंधळलेला पाहून, त्यांनी म्हटलं, 'बस खाली.'

निषादवंशकर्त्ताऽसौ बभूवानन्तविक्रमः । धीवरानसृजत्सोऽपि वेनकल्मषसम्भवान्

तोच नि्षाद वंशाचा निर्माता झाला, अपार सामर्थ्य असलेला; त्याने वेनाच्या पापातून मच्छिमारही निर्माण केले.

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तुम्बुरातुवराः खसाः । अधर्मरुचयश्चापि सम्भूता वेनकल्मषात्

विंध्य पर्वतात राहणारे, तुंबुर, तुवर, खासा आणि जे अधर्माकडे झुकणारे होते, तेही वेनाच्या पापातून निर्माण झाले.

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणीमिव संरम्भान्ममन्थुर्जातमन्यवः

मग महर्षींनी, प्रचंड संतापाने, वेनाचा उजवा हात जणू अरणीप्रमाणे मळला.

पृथुस्तस्मात् समुत्पन्नः करास्फालनतेजसः । पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृथुस्ततः । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्वलन्

त्या मळण्यातून, हाताच्या प्रचंड तेजाने, पृथू उत्पन्न झाला; पृथूच्या करातून जन्मल्यामुळे त्याला 'पृथू' असं नाव पडलं. तो स्वतःच्या तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळून निघाला.

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम् । शरांश्च बिभ्रद्रक्षार्थं कवचञ्च महाप्रभम्

त्याने मोठ्या आवाजाने घुमणारे 'आजगव' नावाचे श्रेष्ठ धनुष्य उचलले आणि स्वतःच्या रक्षणासाठी बाण व तेजस्वी कवच घेतले.

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । समुत्पन्ने महारात्रि वेनश्च त्रिदिवङ्गतः

त्याच्या जन्माने सर्व प्राणी अत्यंत आनंदित झाले; त्या महान रात्रीच्या आगमनाने वेन स्वर्गात गेला.

समुत्पन्नेन राजर्षिः स सत्पुत्रेण धीमता । पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्र्त्रायते ततः

त्या बुद्धिमान पुत्राच्या जन्माने राजर्षी, पुरुषांमध्ये वाघासारखा, पृथु नावाचा, आपल्या पितरांना नरकातून वाचवतो.

तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिञ्चन्नराधिपम् । महता राजराज्येन महाराजं महाद्युतिम्

त्या वेळी नद्या आणि समुद्रांनी सर्व प्रकारची रत्ने आणली आणि एकत्र येऊन त्यांनी वेण्याला मोठ्या राज्याने, तेजस्वी राजाला, मनुष्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला.