वायुपुराणम्

अजोषौ च महाभागौ यवीयश्च महाबलः

अजोष, महाभाग आणि महाबल यवीय — हेही त्या काळातील देव होते.

होता यज्वाच इत्येते पराक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनुस्वारोचिषेन्तरे

होता आणि यज्वा — हे पराक्रमी पारावत होते. स्वारोचिष मनुंच्या काळात हेच देव होते.

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विंशतिदेवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः

त्या वेळी हे चोवीस देव सोमपायी होते. त्यांच्यात इंद्र वैध नावाने प्रसिद्ध होता.

ऊर्जौ वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश्च तदा द्रोणो ऋषभोऽङ्गिरसस्तथा

ऊर्ज, वसिष्ठपुत्र, स्तंभ, कश्यप, भार्गव, द्रोण, ऋषभ आणि अंगिरस — हे त्या काळातील ऋषी होते.

पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः

पौलस्त्य, दत्तात्रेय, आत्रेय, निश्चल आणि पौलस्त्याचा पुत्र धावान — हे सात ऋषी म्हणून ओळखले जातात.

बृहद्गुहो नवश्चैव सुताश्चैते नव स्मृताः

बृहद्गुह, नव आणि त्यांचे नऊ पुत्र — हे नऊ जण म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः स्मृताः । पुराणे परिसङ्ख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम्

हे सर्व स्वारोचिष मनुंचे पुत्र आणि वंशज म्हणून ओळखले जातात. पुराणात हे दुसऱ्या मन्वंतरातील मानले आहेत.

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः

सप्तर्षि, मनु, देव आणि चार प्रकारचे पितर — हेच मन्वंतराचे मूळ आहेत. त्यांच्या मध्येच सर्व प्रजांचा जन्म होत असतो.

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रविनिश्चयः ॥२.१.

ऋषींची मुले म्हणजे देव, देवांची मुले म्हणजे पितर. म्हणूनच, ऋषी आणि देवपुत्र — असे शास्त्राचा ठाम निष्कर्ष आहे.

                 ६२.२१ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजातयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात्

मनुपासून क्षत्रिय आणि सामान्य लोक, तर सप्तर्षींपासून द्विज जन्मतात. हेच मन्वंतराचे संक्षिप्त वर्णन आहे, विस्ताराने नाही.

स्वायम्भुवेन विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य तु । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि । पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वैकुले कुले

स्वायंभुव मनुच्या काळातील विस्तार समजावा, तसेच स्वारोचिष मनुचाही. पण त्या काळातील सर्व प्रजांचा विस्तार शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही, कारण प्रत्येक कुळात वारंवार प्रजा निर्माण होत राहते.

तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्यान्तरे मनोः । पञ्च चैव गणाः प्रोक्तास्तान् वक्ष्यामि निबोधत

आता तिसऱ्या पर्याायात, उत्तम मनुच्या काळात, पाच गट सांगितले आहेत. ते मी सांगतो, नीट ऐका.

सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवर्त्तिनः । प्रतर्द्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः

सुधामान व त्यांचे देव, तसेच इतर जे आज्ञाधारक आहेत, प्रतर्दन, शिव, सत्य — हे बारा गट स्मरणात ठेवावेत.

सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः शुचिः । ईषोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश । इत्येते नामभिः क्रान्ताः सुधामानस्तु द्वादश

सत्य, धृती, दम, दांत, क्षमा, क्षाम, धृती, शुचि, ईषोर्ज, ज्येष्ठ, वपुष्मान — ही बारा नावे सुधामान म्हणून ओळखली जातात.

सहस्रधारो विश्वात्मा शमितारो बृहद्वसुः । विश्वधाविश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः

सहस्रधार, विश्वात्मा, शमितार, बृहद्वसु, विश्वधा, विश्वकर्मा, मनस्वंत आणि विराड्यश — हे आहेत.

ज्योतिश्चैव विभाव्यश्च कीर्त्तिमान् वंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वसुः

ज्योती, विभाव्य, कीर्तिमान, वंशकारी; आणि इतर जे पूजले जातात, त्यात वसुधिष्ण, विवस्वसु हे देवही आहेत.

दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केतुमांश्चैव इत्येते कीर्तितास्तु प्रमर्द्दनाः

दिनक्रतु, सुधर्मा, धृतवर्मा हे यशस्वी, आणि केतुमान — हे प्रामर्दन गटातील आहेत.

हंसस्वरोऽहिहा चैव प्रतर्द्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

हंसस्वर, अहिहा, प्रतर्दन, यशस्कर, सुदान, वसुदान, सुमंजस आणि विषाव — हे दोघेही आहेत.

जन्तुवाहयतिश्चैव सुवित्तसुनयस्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः ॥२.१.

जन्तुवाह, यती, सुवित्त, सुनय — हे बारा शिव गटातील असून, यज्ञासाठी योग्य आहेत.

६२.३० सत्यानामपि नामानि निबोधत यथामतम् । दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शम्भुस्तथैव च

सत्य गटाची नावे ऐका — दिक्पती, वाक्पती, विश्व, शंभू हे आहेत.

स्वमृडीकोऽधिपश्चैव वर्च्चोधा मुह्यसर्व्वशः । वासवश्च सदाश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

स्वमृडिक, अधिप, वर्चोधा, मुह्यसर्वश, वासव, सदाश्व, क्षेमानंद — हेही त्यात आहेत.

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः । इत्येते देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

हे सत्य नावाचे बारा, यज्ञासाठी योग्य आहेत. हेच देव उत्तम मनुच्या काळात होते.

अजश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्न्नयः । देवानुजश्चाप्रतिमो महोत्साहौशिजस्तथा

अज, परशु, दिव्य, दिव्यौषधी, नय, देवानुज, अप्रतिम, महोत्साह आणि उशिज — हेही आहेत.

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः । औत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः । एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम्

विनीत, सुकेतु, सुमित्र, सुबल, शुचि — हे महान आत्म्याचे उत्तम मनुचे तेरा पुत्र आहेत. हेच त्या तिसऱ्या काळात क्षत्रियांचे पुढारी होते.

औत्तमे परिसङ्ख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु । विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्तान्निबोधत

उत्तम मन्वंतरात सृष्टीची मोजणी सांगितली आहे, तसेच स्वारोचिष मनुच्या काळातही. आता तामस मनुच्या काळातील तपशील ऐका.

चतुर्थेत्वथ पर्याये तामसस्यान्तरे मनोः । सत्या स्वरूपाः सुधियो हरयश्चतुरो गणाः

चौथ्या पर्या‍यात, तामस मनूच्या काळात, सत्य, स्वरूप, सुधी आणि हरि या चार गणांचा जन्म झाला.

पुलस्त्यपुत्रस्तु शीर्ष्यण्यास्तमश्चैवाष्टमस्तथा । इन्द्रियाणि तदा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

पुलस्त्याचा पुत्र शीर्‌षण्य, आणि आठवा तम नावाचा होता. त्या वेळी, त्या मनूच्या काळात, इंद्रिय नावाने ओळखले जाणारे देव स्मरणात आले.

इन्द्रियाणां शतं यद्धिमुनयः प्रतिजानते । सत्यप्राणास्तु शीर्ष्यण्यास्तमश्चैवाष्टमस्तथा । इन्द्रियाणि तदा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

मुनी सांगतात की इंद्रिये शंभर आहेत. शीर्‌षण्याचे सत्यप्राण आणि आठवा तम होता. त्या मनूच्या काळात, इंद्रिय नावाने ओळखले जाणारे देव स्मरणात आले.

तेषां च प्रभुदेवानां शिविरिन्द्रः प्रतापवान् । सप्तर्षयोऽन्तरे चैव तान्निबोधत सत्तमाः ॥२.१.

त्या सर्व प्रमुख देवांमध्ये, शिवी हा तेजस्वी इंद्र होता. त्या काळात सात ऋषी होते, हे उत्तमजनांनो, ऐका.