वायुपुराणम्

सूत उवाच॥ मन्वन्तराणां यानि स्युरतीतानागतानि ह । समासाद्विस्तराच्चैव ब्रुवतो वै निबोदत

सूतम्हणाले — ऐका, मी तुम्हाला गेलेली आणि येणारी मन्वंतरे थोडक्यात आणि विस्ताराने सांगतो.

स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमस्तामसश्चैव तथा रैवतचाक्षुषौ । षडेते मनवोऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान्

पूर्वीचे सहा मनु म्हणजे स्वयंभुव, स्वारोचिष, औत्तम, तामस, रैवत आणि चाक्षुष — हे झाले. आता मी येणाऱ्या आठ मनुंचा उल्लेख करतो.

सावर्णाः पञ्च रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा । वक्ष्याम्येतान् पुरस्तात्तु मनोर्वैवस्वतस्य ह

पाच सावर्णी, रौच्य, भौत्य आणि वैवस्वत — हे मनु मी सांगणार आहे, त्याची सुरुवात वैवस्वत मनुपासून करतो.

मनवः पञ्च येऽतीता मानवांस्तान् निबोधत । मन्वन्तरं मया चोक्तं क्रान्तं स्वायम्भुवस्य ह

जे पाच मनु गेले आहेत, त्यांची माहिती समजून घ्या. स्वयंभुव मनुच्या मन्वंतराची मी आधीच सांगितली आहे.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य ह । प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः

आता मी दुसऱ्या महान मनु स्वारोचिष यांच्या काळातील सृष्टीची माहिती थोडक्यात सांगतो.

आसन् वै तुषिता देवा मनुस्वारोचिषेऽन्तरे । पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ

स्वारोचिष मनुंच्या काळात तुषित आणि पारावत हे दोन देवगण होते, आणि हेच दोन गण तेव्हा प्रसिद्ध होते.

तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः । पारावताश्च शिष्टाश्च द्वादशौतौ गणौ स्मृतौ । छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

तुषित हे क्रतूचे पुत्र होते, आणि बाकीचे पारावत — प्रत्येकी बारा जण — असे दोन गण होते. तसेच चंदज नावाचे चोवीस देव त्या काळात होते.

धैवस्यशोऽथ वामान्यो गोपा देवायतस्तथा । अजश्च भगवान् देवो दुरोणश्च महाबलः

धैवस्य, वामान्य, गोपा, अजा भगवंत, आणि महाबल duroṇa — हे तेव्हाचे काही देव होते.

आपश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वान् निभृतो यश्च अंशोयश्चैव पठ्यते । इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन् सोमपायिनः ॥२.१.

महाबाहू आप, महौजा, चिकीत्वान, निभृत, यश आणि अंश — हे सर्व क्रतूचे पुत्र होते आणि तेव्हा सोमपायी देव होते.

६२.१० प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वेदेवास्तथैव च । समञ्जो विश्रुतो यश्च अजिह्मश्चारिमर्द्दनः

प्रचेत, विश्वदेव, समंज, विश्रुत, यश, अजिह्म आणि अरिमर्दन — हेही देव होते.

अजोषौ च महाभागौ यवीयश्च महाबलः

अजोष, महाभाग आणि महाबल यवीय — हेही त्या काळातील देव होते.

होता यज्वाच इत्येते पराक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनुस्वारोचिषेन्तरे

होता आणि यज्वा — हे पराक्रमी पारावत होते. स्वारोचिष मनुंच्या काळात हेच देव होते.

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विंशतिदेवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः

त्या वेळी हे चोवीस देव सोमपायी होते. त्यांच्यात इंद्र वैध नावाने प्रसिद्ध होता.

ऊर्जौ वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश्च तदा द्रोणो ऋषभोऽङ्गिरसस्तथा

ऊर्ज, वसिष्ठपुत्र, स्तंभ, कश्यप, भार्गव, द्रोण, ऋषभ आणि अंगिरस — हे त्या काळातील ऋषी होते.

पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः

पौलस्त्य, दत्तात्रेय, आत्रेय, निश्चल आणि पौलस्त्याचा पुत्र धावान — हे सात ऋषी म्हणून ओळखले जातात.

बृहद्गुहो नवश्चैव सुताश्चैते नव स्मृताः

बृहद्गुह, नव आणि त्यांचे नऊ पुत्र — हे नऊ जण म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः स्मृताः । पुराणे परिसङ्ख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम्

हे सर्व स्वारोचिष मनुंचे पुत्र आणि वंशज म्हणून ओळखले जातात. पुराणात हे दुसऱ्या मन्वंतरातील मानले आहेत.

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः

सप्तर्षि, मनु, देव आणि चार प्रकारचे पितर — हेच मन्वंतराचे मूळ आहेत. त्यांच्या मध्येच सर्व प्रजांचा जन्म होत असतो.

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रविनिश्चयः ॥२.१.

ऋषींची मुले म्हणजे देव, देवांची मुले म्हणजे पितर. म्हणूनच, ऋषी आणि देवपुत्र — असे शास्त्राचा ठाम निष्कर्ष आहे.

                 ६२.२१ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजातयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात्

मनुपासून क्षत्रिय आणि सामान्य लोक, तर सप्तर्षींपासून द्विज जन्मतात. हेच मन्वंतराचे संक्षिप्त वर्णन आहे, विस्ताराने नाही.

स्वायम्भुवेन विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य तु । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि । पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वैकुले कुले

स्वायंभुव मनुच्या काळातील विस्तार समजावा, तसेच स्वारोचिष मनुचाही. पण त्या काळातील सर्व प्रजांचा विस्तार शेकडो वर्षांतही सांगता येणार नाही, कारण प्रत्येक कुळात वारंवार प्रजा निर्माण होत राहते.

तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्यान्तरे मनोः । पञ्च चैव गणाः प्रोक्तास्तान् वक्ष्यामि निबोधत

आता तिसऱ्या पर्याायात, उत्तम मनुच्या काळात, पाच गट सांगितले आहेत. ते मी सांगतो, नीट ऐका.

सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवर्त्तिनः । प्रतर्द्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः

सुधामान व त्यांचे देव, तसेच इतर जे आज्ञाधारक आहेत, प्रतर्दन, शिव, सत्य — हे बारा गट स्मरणात ठेवावेत.

सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः शुचिः । ईषोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश । इत्येते नामभिः क्रान्ताः सुधामानस्तु द्वादश

सत्य, धृती, दम, दांत, क्षमा, क्षाम, धृती, शुचि, ईषोर्ज, ज्येष्ठ, वपुष्मान — ही बारा नावे सुधामान म्हणून ओळखली जातात.

सहस्रधारो विश्वात्मा शमितारो बृहद्वसुः । विश्वधाविश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः

सहस्रधार, विश्वात्मा, शमितार, बृहद्वसु, विश्वधा, विश्वकर्मा, मनस्वंत आणि विराड्यश — हे आहेत.

ज्योतिश्चैव विभाव्यश्च कीर्त्तिमान् वंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वसुः

ज्योती, विभाव्य, कीर्तिमान, वंशकारी; आणि इतर जे पूजले जातात, त्यात वसुधिष्ण, विवस्वसु हे देवही आहेत.

दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केतुमांश्चैव इत्येते कीर्तितास्तु प्रमर्द्दनाः

दिनक्रतु, सुधर्मा, धृतवर्मा हे यशस्वी, आणि केतुमान — हे प्रामर्दन गटातील आहेत.

हंसस्वरोऽहिहा चैव प्रतर्द्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

हंसस्वर, अहिहा, प्रतर्दन, यशस्कर, सुदान, वसुदान, सुमंजस आणि विषाव — हे दोघेही आहेत.

जन्तुवाहयतिश्चैव सुवित्तसुनयस्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः ॥२.१.

जन्तुवाह, यती, सुवित्त, सुनय — हे बारा शिव गटातील असून, यज्ञासाठी योग्य आहेत.