सामगान गात असताना, त्या क्षणी एक हत्ती प्रकट झाला; भौवनाने तो इरावतीला पुत्रप्राप्तीसाठी दिला. इरावतीचा पुत्र असल्यामुळे त्याला ‘ऐरावत’ हे नाव मिळाले. तो देवराज इंद्राच्या रथाला जोतला गेला आणि म्हणूनच ऐरावत हा हत्तींचा अधिपती ठरला—तो शुभ्र मेघासारखा उजळ, चार सुळ्यांचा, तेजस्वी होता. अप्सुज या मूळातून जन्मलेला, सुवर्णवर्णाचा, सहा सुळ्यांचा आणि उत्तम गुणांचा भद्र नावाचा हत्ती रथाला जोतला गेला, आणि बळ हा त्याचा सामर्थ्य होता. त्याच्या वंशात अंजन, सुप्रतीक, वामन आणि पद्म हे पुत्र जन्मले; चौथा पद्म होता, तसेच हस्तिनी आणि आभ्रमू ही संतती झाली. श्वेता या मातेने दिशांच्या चार वेगवान हत्तींचा—भद्र, मृग, मंद आणि संकीर्ण—जन्म दिला. संकीर्ण, जो अंजन आहे, तो यमाच्या रथाला जोतला गेला; भद्र, जो सुप्रतीक आहे, हिरवा असून जलाधिपतीवर आहे. पद्म, जो मंद आहे, हा शुभ्र असून ऐलविलाचा हत्ती आहे; मृग, जो श्याम आहे, अग्निदेवांच्या रथाला जोतला गेला. पद्मोत्तर, जो पद्म आहे, तो वरुणाच्या सैन्याचा हत्ती आहे. उपलेपन या मेंढ्याच्या आठ पुत्रांचा जन्म झाला. त्याच्या वंशात, मोठ्या तेजाने युक्त, पांढऱ्या नखांचे, पिंगट, विशाल शरीराचे हत्ती जन्मले. मी या हत्तींची आणि इतर नागांची क्रमाने माहिती सांगतो. कपिल, पुण्डरीक, सुमनाभ आणि रथांतार—हे नावाने दोन पुत्र जन्मले, बलवान आणि प्रतिष्ठित. शूला, स्थूला, शिरोदंत आणि स्वच्छ पांढऱ्या नखांचे, बळकट आणि सामर्थ्यशाली—हे हत्ती आकुलिक म्हणून ओळखले जातात. पुष्पदंत, बृह्त्सामा, षड्दंत, दंतपुष्पवान आणि ताम्रवर्ण—त्याचा पुत्र, सहकारी आणि सुळ्यांनी अलंकृत. त्याच्या वंशात जाड ओठांचे, सुंदर चेहऱ्याचे, काळे, देखणे, भीषण आणि विविध विकारांनी चिन्हित चेहरे असलेले हत्ती जन्मले. साम्नातून काळ्या काजळासारखा वामदेव जन्मला आणि मग वामन; त्याची पत्नी आंगदा होती, आणि त्यांच्या दोन पुत्रांच्या अंगावर निळ्या वेलींच्या खूणा होत्या. त्यांच्यात, चंड नावाचा हत्ती खांदा व गळा खांबासारखा, रुंद छातीचा आणि अतिशय वेगवान होता; त्यांच्या कुळात विकृत, माणसांनी बांधले जाणारे हत्ती जन्मले. सुप्रतीकाच्या रूपाला हत्तींत तोड नाही; त्याचे तीन पुत्र प्रहारी, संपाती आणि पृथुचित्ती होते. दीर्घ टाळू व ओठ, सुंदर डोके व पोट असलेली, सौम्य स्वभावाची, श्रेष्ठ हत्ती त्याच्या वंशात जन्मतात. अंजनापासून अंजना, आणि साम्नातून अंजनावती जन्मली; त्यामुळे त्यांची माता प्रसिद्ध झाली, आणि आयुरजाचे दोन पुत्र झाले. त्यांच्यात मोठ्या विभागलेल्या, चमकदार मेघासारख्या, सुंदर, गोल, कमळवर्णी, सुळ्यांशिवाय, पिवळसर, लांब तोंडाचे हत्ती जन्मले. चंद्रमास व साम्नापासून पिंगला नावाची, कमळासारखी तेजस्वी कन्या जन्मली; तिचे दोन पुत्र महापद्म आणि उर्मिमाळी होते. त्यांच्या वंशात समदक्षता असलेले, तीव्र, मोठ्या पोटाचे, आणि हत्तींच्या युद्धात प्रिय असणारे हत्ती जन्मतात. देवांनी दैत्यांशी युद्धात विजयासाठी हे हत्ती घेतले; उद्दिष्ट साध्य झाल्यावर, पूर्वी सांगितलेले हे हत्ती दिशांना पाठवले गेले. त्यांच्या वंशात देवांनी अंगा, लोमपाद आणि सूत्रकार यांना उत्तम प्रशिक्षित हत्ती दिले. हत्तीला द्विरद (दोन दातांमुळे), हस्ती (हातामुळे), करी (सोंडेने), वराण (रक्षणामुळे), दंती (सुळ्यांमुळे), आणि गज (गर्जनेमुळे) ही नावे आहेत. कुंजर (भटकंतीमुळे), नाग (पर्वतांना विरोध करणारा), मतंग (मुनि मतंगापासून), द्विप (दोन पायांमुळे), आणि सामज (साम्नातून जन्मलेला)—अशी त्यांची नावे आहेत. त्यांची जीभ मागे वळते, जणू अग्नीच्या शापामुळे; त्यांची दुर्बलता आणि गुप्त लिंग हे स्वयंभू व देवांच्या शापामुळे आहे. देव, दैत्य, गंधर्व, पिशाच्च, सर्प आणि राक्षस—त्यांच्या कन्यांमधून विविध उत्पत्तीचे हत्ती जन्मले. हत्तींची उत्पत्ती व प्रकट स्वरूप, तसेच नावांचे स्पष्टीकरण—हे सर्व हत्ती, ज्यांचा राजा विभावसु आहे, त्यांच्या संदर्भात समजावे. कौशिक वगैरे, प्रथम समुद्रातून, नंतर गंगेतून; अंजनाच्या मूळापासून पूर्वेकडील हत्तींचे अरण्य निर्माण झाले. विंध्याच्या उत्तरेस आणि गंगेच्या दक्षिणेस, करुषातील गंगेच्या उगमाजवळ सुप्रतीकाचे अरण्य आहे. इतर सीमा, उत्तरेस आणि आवेदिसमधून, पाचवे अरण्य हे वामन शरीराच्या हत्तींचे म्हणून स्मरणात आहे. आणखी एक सीमा, लौहित्य नदी आणि समुद्राच्या पश्चिमेस, हे यमाचे अरण्य म्हणून वर्णन केले जाते, जे पर्वतरांगांच्या बाजूने आहे. भूतीने विविध जीव आणि रुद्राच्या सेवकांना जन्म दिला—काही विशाल, काही कृश, काही उंच, काही बुटके, काही लहान, काही सममितीचे. लोंबत्या कानांचे, ओठांचे, जिभांचे, आणि स्तन-पोट असलेले; काही एकरूपी, काही दुहरी, काही जड नितंबांचे आणि जाड पिंडऱ्यांचे. हे जीव तळ्यांत, सरोवरांत, समुद्रात आणि नदीच्या काठावर वास करतात; काळे, गोरे, निळे, पांढरे आणि लाल रंगाचे आहेत. काही तांबूस, डागाळलेले, धुरकट, पिंगट, रानगाढवासारखे कठीण; मुंजासारखे केस, उभे राहणारे केस, आणि सर्प यज्ञोपवीत घालणारे आहेत. काहींचे डोळे बाहेर आलेले, विकृत, बारीक किंवा अनेक डोळ्यांचे; काहींचे अनेक डोके, काहींचे डोके नाही, काहींचे एकच डोके. काही भयंकर, विकराळ, केसाळ, अती केसाळ; अंध, जटा असलेले, बुटके, आणि घोड्यासारखे हंबर करणारे. ते तळ्यांत, सरोवरांत, समुद्रात आणि नदीच्या काठावर राहतात; काहींचे एकच कान, काहींचे मोठे कान, शंखासारखे कान, आणि काहींना कानच नाहीत. काहींना सुळे, काहींना नख, काहींना दात नाहीत, काहींना दुहेरी जीभ; काहींना एक हात, दोन हात, तीन हात, आणि काहींना हातच नाहीत. अशा प्रकारे, या दिव्य व अद्भुत हत्तींची उत्पत्ती, विविधता आणि त्यांच्या वैशिष्ट्यांची महती सांगितली आहे.