देवतांसारखेच आचरण असलेल्या असुरांची स्मृती आहे; तर गंधर्व हे देवांपेक्षा शक्तीने तीन भागांनी कमी आहेत. गंधर्वांपेक्षा गुप्तचर (गुह्यक) हेही तीन भागांनी दुर्बल आहेत; राक्षस आणि यक्ष हे समान सामर्थ्याचे मानले जातात; आणि पिशाच हे यक्षांपेक्षा तीन गुणांनी कमी आहेत. हे सर्व भेद संपत्ती, सौंदर्य, आयुष्य, बळ, पुण्य, राज्य, बुद्धी, तप, विद्या आणि पराक्रम या दहा गोष्टींमध्ये आहेत. देव आणि असुर हे परस्पर तीन भागांनी कमी-अधिक आहेत; गंधर्व, गुह्यक, राक्षस आणि पिशाच—हे चार दिव्य वंश आहेत. आता, ऐका, हे पुण्यवान लोकांनो, ज्यांचा स्वभाव क्रोधाने संचालित आहे. क्रोधातून एक कन्या उत्पन्न झाली आणि तिच्या स्वतःच्या अंगातून बारा कन्या निर्माण झाल्या. त्या सर्व पुलह ऋषीच्या पत्नी झाल्या. त्यांच्या नावांची माहिती मी सांगतो: मृगी, मृगमंदा, हरिभद्रा, इरावती, भूता, कपिशा, दंष्ट्रा, निशा, तिर्या, श्वेता, स्वर आणि सुरसा—ही त्या प्रसिद्ध नावे आहेत. मृगीपासून हरणे, तर मृगमंदापासून इतर हरणे आणि सश, तसेच न्यंकव, शरभ, रुरु आणि पृषत हे प्राणी उत्पन्न झाले. मृगमंदापासून वाघांचा राजा, गवय, म्हशी, उंट, रानडुक्कर, गेंड्यांसारखे आणि गवाच्या मुखाचे प्राणी जन्मले. हरिभद्रापासून हरि, गोलांगूल, तरक्ष, माकड, किन्नर, वाघ आणि किम्पुरुष हे उत्पन्न झाले. तसेच इरावतीपासूनही वेगळ्या जाती उत्पन्न झाल्या—त्या ऐका. भुवनाने सूर्याच्या शंखाच्या दोन अर्ध्या गोळ्या एकत्र केल्या आणि त्या हातात धरून रथंतर साम गायलं. त्या सामाच्या गाण्याने त्वरित एक हत्ती उत्पन्न झाला; भुवनाने तो इरावतीला पुत्र म्हणून दिला. इरावतीचा पुत्र म्हणून त्याला 'ऐरावत' असे नाव मिळाले. तो देवराजाच्या रथाला जुळवला गेला आणि तो चार सुळ्यांचा, शुभ्र मेघासारखा तेजस्वी, हत्तींचा अधिपती झाला—ऐरावत. अपूर्व तेजाचा, सहा सुळ्यांचा, सुवर्णवर्णी, अप्सुजाच्या मूळातून जन्मलेला भद्र हत्ती रथाला जुळवला गेला आणि त्याची बळवानता 'बला' आहे. त्याचे पुत्र अंजन, सुप्रतीक, वामन आणि पद्म—हे चार होते; चौथा पद्म, तसेच हस्तिनी आणि आभ्रमू हेही जन्मले. श्वेताने चार वेगवान दिशांच्या हत्तीला जन्म दिला: भद्र, मृग, मंद आणि संकीर्ण—हे तिचे चार पुत्र. संकीर्ण, जो अंजन आहे, तो यमाच्या रथाला जुळवला जातो; भद्र, जो सुप्रतीक आहे, तो हिरव्या रंगाचा असून जलराजाचा हत्ती आहे. पद्म, जो मंद आहे, तो पांढऱ्या रंगाचा असून ऐलविलाचा हत्ती आहे; मृग, जो श्याम आहे, तो अग्निदेवांच्या रथाला जुळवला जातो. पद्मोत्तर, जो पद्म आहे, तो वरुणाच्या सैन्यातील हत्ती आहे; उपलेपन, मेंढा, याला आठ पुत्र झाले. त्याच्या वंशात मोठ्या शक्तीचे, पांढऱ्या नखांचे, पिवळसर, मोठ्या शरीराचे हत्ती जन्मले. आता मी हत्ती आणि इतर नागांची माहिती क्रमाने सांगतो. कपिल, पुण्डरीक, सुमनाभ, रथांतर—हे दोन पुत्र त्यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहेत, स्थिर आणि बलाढ्य. शूला, स्थूला, शिरोदंत आणि शुद्ध पांढरी नखे असलेले, बळकट आणि सामर्थ्यवान—हे हत्ती 'आकुलिक' म्हणून ओळखले जातात. पुष्पदंत, बृहस्तामा, षड्दंत, दंतपुष्पवान आणि ताम्रवर्ण—त्याचा पुत्र, आपल्या सहकाऱ्यांसह, सुळ्यांनी सुशोभित. त्याच्या वंशात जाड ओठ, सुंदर मुख, काळसर, देखणे, उग्र, विविध व्याधींनी चिन्हांकित चेहरे असलेले हत्ती जन्मले. वामदेव, काळ्या सुरम्यासारखा, साम्नापासून जन्मला, नंतर वामन; त्याची पत्नी आंगदा, आणि त्यांच्या दोन पुत्रांच्या शरीरावर निळ्या वेलींची चिन्हे होती. त्यांच्यात चंड नावाचा, खांदा व मान खांबासारखी, रुंद छातीचा, वेगवान—अशा प्रकारे त्यांच्या कुटुंबात विकृत, माणसांनी बांधले जाणारे हत्ती जन्मतात. सुप्रतीक हत्तींच्यात रूपाने अद्वितीय आहे; त्याचे तीन पुत्र—प्रहारी, संपाती आणि पृथुचित्ती. लांब तालु, ओठ, सुंदर डोके व पोट असलेले, सौम्य, कुलीन हत्ती त्याच्या वंशात जन्मतात. अंजनापासून अंजना, साम्नापासून अंजनावती जन्मली; त्यामुळे त्यांची माता प्रसिद्ध झाली, आणि आयुराजाचे दोन पुत्र. विभागलेली मोठी मस्तके, काळ्या मेघासारखी चमक, सुंदर, गोड, कमळवर्णी, गोल, सुळ्याशिवाय, पिवळसर, लांब तोंड—अशा हत्ती तिच्या वंशात जन्मले. चंद्रमास आणि साम्नापासून पिंगला, कमळासारखी तेजस्वी, तिचे दोन पुत्र—महापद्म आणि उर्मिमाली. त्यांच्या वंशात सामर्थ्यसंपन्न, प्रखर, मोठ्या पोटाचे, हत्तींच्या लढाईत प्रिय असे हत्ती जन्मतात. देवतांनी हे सर्व हत्ती असुरांशी युद्धात विजयासाठी घेतले; कार्य सिद्ध झाल्यावर, पूर्वी सांगितलेले हे हत्ती दिशांना पाठवले गेले. त्यांच्या वंशात देवांनी उत्तम प्रशिक्षित हत्ती अंग, लोमपाद आणि सूत्रकार यांना दिले. हत्तीला 'द्विरद' (दोन सुळे), 'हस्ती' (हात), 'करी' (सोंड), 'वरण' (रक्षण), 'दंती' (सुळे), 'गज' (गर्जना) या नावांनी ओळखतात. 'कुंजर' (भटकणारा), 'नाग' (पर्वताचा विरोध करणारा), 'मतंग' (मतंग ऋषीपासून), 'द्विप' (दोन), 'सामज' (साम्नापासून जन्मलेला)—ही त्यांची नावे आहेत. त्यांची जिभा मागे वळलेली असते, जणू अग्नीच्या शापामुळे; त्यांच्या दुर्बलतेचे व लपविलेल्या गुप्तांगाचे कारण स्वयंभू आणि देवांचा शाप आहे. देव, असुर, गंधर्व, पिशाच, सर्प आणि राक्षस यांच्या कन्यांपासून वेगवेगळ्या उत्पत्तीचे हत्ती जन्मले. हत्तींची उत्पत्ती, प्रकट रूप आणि नावे—हे सर्व, ज्यांचा अधिपती विभावसु आहे, समजून घ्या. कौशिक आणि इतर, समुद्रातून, मग गंगेपासून; अंजनाच्या मूळापासून पूर्वेकडील हत्तींचे जंगल उद्भवले. विंध्याच्या उत्तरेस आणि गंगेच्या दक्षिणेस, करूष प्रदेशातील गंगेच्या उद्गमापासून सुप्रतीकाचे जंगल आहे.