यापूर्वी आपण वृष्णिवंशाचा संक्षिप्त आणि सविस्तर उगम ऐकला. या वंशकथनाने इच्छित कीर्ती प्राप्त करण्याचा हेतू साधला आहे. आता, मानव आणि देवांचा स्वभाव, तसेच त्यांची स्तुती कशी केली जाते, हे ऐका—संकर्षण, वासुदेव, प्रद्युम्न, सांब आणि अनिरुद्ध—हे पाच वीर या वंशात प्रसिद्ध आहेत. सात ऋषी, कुबेर, यक्ष, मणिवर, शलाकी, बडर, विद्वान धन्वंतरी, नंदीना (जो महादेव आहे), शलंकायन, आदिदेव आणि जिष्णु—हे सर्व दिव्य पुरुषही या कथेत येतात. आता प्रश्न उपस्थित केला जातो—विष्णूचा जन्म नेमका कशासाठी झाला? त्याचे किती जन्म स्मरणात आहेत? भविष्यात या महान आत्म्याच्या किती अवतारांची अपेक्षा आहे? प्रत्येक युगाच्या अखेरीस ब्रह्माच्या क्षेत्रात तो का जन्म घेतो? तो पुन्हा पुन्हा मानवांमध्ये का प्रकटतो? आम्ही जाणून घेऊ इच्छितो की, कृष्णाने आपल्या विविध देहांतून शत्रूंचा संहार करताना कोणती कृत्ये केली? हे सर्व कृती, त्याचे अवतार आणि स्वरूप—हे सविस्तर सांगावे, अशी विनंती सुताला करण्यात आली. पुढे विचारले जाते—पुण्यशाली देवांनी असे कोणते पुण्य केले की, त्यांनी स्वर्ग सोडून त्या विष्णूला मानवांच्या लोकात येण्यास प्रवृत्त केले? हरि, जो देव आणि माणसांचा अधिपती आहे, पृथ्वी व स्वर्गाचा मूळ आहे—तो दैवी आत्मा मानव रूपात का आला? जो सर्व मानवांच्या मनाचा प्रवाह फिरवतो, तो चक्रधारी श्रेष्ठ विष्णू मानवांमध्ये ज्ञान कसे जागृत करतो? ज्याने गोकुळात गायींची सेवा सर्व लोकांत रुजवली, तो विष्णू गवळण कसा झाला? जो सर्व जीवांचा आत्मा असून, ज्याने पंचमहाभूतांची निर्मिती केली, तो लक्ष्मीपती पृथ्वीवर एका स्त्रीच्या गर्भात कसा आला? तीन पावलांनी विश्व जिंकणारा, धर्म, अर्थ, काम या त्रिवर्गांचा मार्ग स्थापन करणारा तोच. जगाचा अंत आला असता, जलमय रूप धारण करून, दृश्य व अदृश्य मार्गांनी संपूर्ण विश्व एका महासागरात विलीन करणारा तोच. प्राचीन काळी वराह रूप घेऊन, पृथ्वी जिंकून ती देवांना परत देणारा श्रेष्ठ देव तोच. नंतर सिंहाचे रूप घेऊन, त्याचे दोन भाग करून, बलवान हिरण्यकश्यप याचा वध करणारा तोच. पूर्वी, औरव नावाचा प्रलयाग्नी रूप घेऊन, पाताळात जाऊन समुद्रात यज्ञाच्या पाण्याचा स्वीकार करणारा तोच. प्रत्येक युगात ज्याला हजार पाय, हजार किरणे, हजार मस्तके असलेला देव म्हणतात, तोच. ज्याच्या नाभिकमळातून पितृलोकाची उत्पत्ती झाली, आणि जेव्हा सारा विश्व एकाच सागराने व्यापले होते, तेव्हा निर्मळ कमळ प्रकट झाले, तोच. तारकायुद्धात, सर्व देवांचे रूप धारण करून, विविध शस्त्रांनी दैत्यांचा संहार करणारा तोच. गरुडावर आरूढ होऊन, अमृतसागराच्या उत्तर किनाऱ्यावर कालनेमिला पाण्यात बुडवणारा आणि तिथेच महान ध्यानात लीन होणारा तोच. पूर्वी अदितीच्या गर्भात दिव्य तपस्येने तेजस्वी बनलेला, गर्भात असतानाच दैत्यांनी वेढलेल्या इंद्राला लहान करणारा तोच. जेव्हा वायूने लोकांचे निवासस्थान उडवून दिले आणि दैत्यांना पाण्यात टाकले, तेव्हा आदिदेवाने स्वर्गातील देवांची स्थापना केली आणि पुरुहूताला त्यांचा अधिपती बनवले. त्याने नियमाप्रमाणे गार्हपत्य, अन्वाहार्य, आहवनीय अग्नी आणि कुशश्रव नावाचा वेदी स्थापन केला. त्याने अभिषेक पात्र, समिधा, अवभृथ स्नान आणि यज्ञातील त्रिविध आहुती यांची स्थापना केली. त्याने देवांसाठी हविर्भाग व पितरांसाठी पिंडदान यांचे यथाविधी विभाग केले; तोच यज्ञस्वरूप आहे. यज्ञस्तंभ, समिधा, चमचा, सोम, पवित्रक, वेदीचे कुश, यज्ञसामग्री आणि अग्नी यांची निर्मितीही त्याने केली. पूर्वी, तोच प्रधान कर्ता, जो ऋत्विज, यजमान आणि अश्वमेधासारखे श्रेष्ठ यज्ञ साकारतो. प्रत्येक युगानुसार, त्याने त्रैलोक्य, क्षण, निमिष, काष्ठा, कला आणि त्रिकाल यांची निर्मिती केली. मुहूर्त, तिथी, महिने, दिवस, वर्ष, ऋतु, संयोग आणि त्रिविध प्रमाणही त्याने निर्माण केले. आयुष्य, क्षेत्र, वाढ, गुण, रूप, बुद्धी, संपत्ती, पराक्रम आणि शास्त्राधिकार यांचीही स्थापना त्याने केली. तीन वर्ण, तीन लोक, त्रैविद्य, त्र्यग्नि, त्रिकाल, त्रिविध कर्म, त्रिमाया आणि त्रिगुण यांची निर्मितीही त्याने केली. त्याच्या श्रेष्ठ कर्तृत्वानेच लोक, देव आणि सर्व प्राणी निर्माण झाले; तोच सर्वांचा आत्मा आहे. जो इंद्रिययोगाने मानवांना आनंद देतो, सर्वांच्या आवागमनाचा अधिपती आहे, विविधतेचा स्वामी आहे. तोच धर्मप्रियांसाठी मार्ग आहे, अधर्मींसाठी मार्गरहित; चातुर्वर्ण्याचा आद्य आणि रक्षक आहे. चार वेदांचा ज्ञाता, चार आश्रमांचा आधार; दिशा, आकाश, पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी—हे सर्व तोच आहे. चंद्र-सूर्य हे दोन तेजस्वी, युगांचा स्वामी, रात्रभर फिरणारा, जो परमेश्वर व परम तप म्हणवतो. जो परम तपस्वी, सर्वश्रेष्ठ, आत्मसंयमी आहे; आदित्यांपासून आरंभ होणारा देव आणि दैत्योंचा महान संहारक आहे—तोच या सर्व विश्वाचा आधार आहे. ही कथा, सुताने सांगितलेल्या पवित्र वचनांनुसार, विष्णूच्या अनंत लीला, अवतार आणि विश्वनिर्मितीच्या अद्भुत कर्तृत्वाचे वर्णन करते.