सप्तस्वरांची पूर्णता आणि त्यांच्या विविध गतींचे वर्णन या प्रकारे झाले. त्यात सहा स्वर सामान्य नाहीत, तर सहा स्वर उपयुक्त आहेत. पूर्वाचार्यांनी सांगितलेल्या सिद्धांतांचा अभ्यास करून, मी आता क्रमाने तीस अलंकार सांगणार आहे—हे लक्षपूर्वक ऐका. हे अलंकार त्यांच्या स्वतःच्या अक्षरांनुसार आणि कारणांनुसार, तसेच पायांची रचना व संयोग यांद्वारे व विचारपूर्वक सांगितले पाहिजेत. अलंकरणाची पूर्णता अर्थ, शब्द आणि वाक्य यांच्या संयोगाने होते; गाण्याचे शब्द कधी सुरुवातीला, कधी शेवटी ठेवले जातात. शरीरातील छाती, घसा आणि डोके—ही तीन स्थाने आहेत, आणि यातील सर्वोत्तम पद्धतीचा वापर केला जातो. चार नैसर्गिक अक्षरे आणि चार प्रकारची विश्लेषणे आहेत; आठ प्रकारच्या भिन्नता आहेत, आणि देवांना त्या सोळा प्रकारांत माहीत आहेत. अक्षरांचे जाणकार स्थिर अक्षर, गतीमान अक्षर, तिसरे उतरते आणि चौथे चढते असे ओळखतात. यापैकी एक अक्षर गतीमान आणि स्थिर दोन्ही असते; चढत्या अक्षरांसाठी उतरतेही दर्शवले जाते. चढण्यामुळे जाणकार चढते अक्षर ओळखतात; आता या अक्षरांवरील अलंकार जाणून घ्या. चार अलंकार आहेत—स्थापना, क्रमिक गती, दोष, आणि निर्दोष—त्यांचे स्वरूप मी आता सांगतो. 'विस्वर', 'उष्ट्र' आणि 'कला' हे पुढील स्थानावर जाणारे आहेत; चक्रात दोन अनुक्रमे निर्माण होतात, प्रमाणानुसार ठरतात. 'कुमार' हा आणखी एक आहे, जो वाढतो आणि दूर जातो; आणि 'अपांग' असे म्हणतात, जो 'कला'पेक्षा एक अधिक आहे. 'श्येन' पुढील प्रमाणावर निर्माण होतो, आणि 'कला'च्या प्रमाणात राहतो; त्या स्वरात वाढ होते, जी पूर्वीपेक्षा वेगळी असते. 'श्येन' हा उतरता स्वर आहे, श्रेष्ठ मानला जातो; 'कला' व तिच्या समूहाच्या प्रमाणाने 'बिंदू' म्हणून ओळखला जातो. 'बिंदू' एक 'कला' म्हणून, अक्षराच्या शेवटी ठेवावा; उलट स्वरही कधी होतो, पण फार कठीण नाही. सर्वात उच्च स्वर हा मूळ षड्जापासून पुढील प्रमाणावर असतो; स्वर चढवणे व उतरवणे, हे कावळ्याच्या कर्कश स्वराप्रमाणे करावे. 'संतार' नावाचे दोन स्वर हलवावेत, तसेच कारणही; वर किंवा खाली गेले तरी, तसेच छिटकावे. बारा 'कला'चे स्थान पुढील प्रमाणावर आहे; 'प्रेंखोलित' नावाचा अलंकार अशा स्वरांनी युक्त असतो. स्वरांच्या संक्रमणातून 'पुष्कल' सांगितला जातो; तो एक 'कला' पाय आणि इतरांच्या मध्ये ठेवून जोडला जातो. जे दोन 'कला'ने कमी होते, ते 'क्षीण' म्हणतात; उच्चारल्यावर तो स्वर 'विस्वर' व आठव्या स्वरावर चढतो. पण ते स्वर खाली, वर किंवा अधिक खोल असले, तरीही एकच प्रमाण नसेल, तर अखेरीस ते सर्व एकाच स्वरात समजले जातात. चार विभागांचा समूह 'मक्षिप्रच्छेदन' म्हणून ओळखला जातो; हे तीस अलंकार आहेत, उच्चारणाच्या स्थान व काळाच्या प्रमाणात सांगितलेले. निर्मिती, प्रमाण, रूपांतरण आणि वैशिष्ट्य—हे अलंकारांचे चार हेतू समजावेत. जसे एखादे अलंकार चुकीच्या ठिकाणी घातल्यास निंदा होते, तसेच अक्षराला त्याच्या स्वभावाच्या विरुद्ध अलंकरण करणे अनुचित ठरते. जसे स्त्रीचे दागिने वेगवेगळ्या प्रकारे मिसळले तरी चुकीच्या ठिकाणी घातल्यास शोभत नाहीत, तसेच अक्षराचे अलंकरण चुकीच्या जागी निंदा होते. कानातले पायावर नसतात, ना हार कमरेवर; तसेच अलंकार चुकीच्या ठिकाणी घातल्यास तो निषिद्ध आहे. अलंकार करताना योग्य पद्धतीने, निश्चित मार्गाने व पद्धतीनेच करावा. आता मी खरे स्वरूप, योग्य उपयोग, व गायकांनी केलेली साधना, केवळ ऐकलेल्या परंपरेवर नाही, तर प्रत्यक्ष सांगणार आहे. यातील उलट्या प्रक्रिया एकुण तीन्याऐंशी आहेत; सुरुवातीला षड्ज समूह नसल्यास तो मध्य किंवा नीच स्वर ठरतो. षड्ज व मध्यम या दोन स्वरपद्धतींमध्येही उलट्या प्रक्रिया तशाच आहेत; उच्च-नीच प्रमाण षड्ज व आविक यांच्यासाठीही समजावे. सर्व स्वरांवर अलंकार लावणे योग्य मानले जाते; बाह्य गाण्याचे अनुसरण करून पंधरा देवतांना ओळखले जाते. गाईच्या स्वरांमध्ये, मध्यमाचा भाग उलटा असतो; गाण्यातील या भेदांमुळेच मार्गातील सौंदर्य प्रस्थापित होते. मी स्वरांचे संबंध आणि संबंधित स्वर सांगितले; उलट प्रक्रिया सात स्वरांच्या अनुक्रमाने पुढे जाते. गांधाराच्या भागाने चार खोल स्वर गायले जातात; पाचवा मध्यम, आणि धैवतामध्ये निषाद; षड्ज व ऋषभाने फक्त खोल स्वरात, मधल्या स्वरात नाही, हे ओळखावे. घोड्याच्या आणि अष्टकाच्या नीच स्वरात दोन असतात; नैसर्गिक आणि वैणव या स्वरात गांधाराचा भाग वापरला जातो. शब्दाचे तीन प्रकार आहेत, कौशिकाचे सात; संपूर्ण गांधाराच्या भागाने उलट्याचा नियम ठरतो; म्हणून मध्यम भागासाठी मध्यमाचा अनुक्रम सांगितला आहे. विशिष्ट स्वरूप असलेली गाणी—ती सात स्वरांनी युक्त असावी, आणि कौशिकाचे सात प्रकार असावेत. हेच अंगांचे निर्देश मानले जातात; दोन सम प्रमाण आहेत, आणि दुसऱ्या स्थानापासून नाभीवर प्रमाण निश्चित होत नाही. उत्तर दिशेत, जसे नैसर्गिक आहे, तसेच प्रमाण शोषले जाते; जिथे मारणारे गाठीमध्ये असतात, तिथे प्रमाण वाढत नाही. एका पायाने प्रमाणात, आणि दुसऱ्याने वीराणेत नसल्यास, संख्येतील घट 'गती' म्हणून ओळखली जाते. या प्रकारे, संगीताच्या अलंकारांची, स्वरांची आणि त्यांच्या विविधतेची गूढ आणि सुंदर मांडणी येथे सांगितली गेली आहे.