या दिव्य वर्णनात, विविध राग, स्वर, आणि त्यांच्या देवता यांचे अद्भुत स्वरूप उलगडले जाते. सुवर्ण, सुतंद्र, विष्णु आणि वैष्णुवर, सागर व विजय – हे सर्वच जीवांना मोहवणारे आहेत. हंस, ज्येष्ठ, तुंबुरूला प्रिय असलेले, मधात्रीय, आणि गंधर्वांसह असलेले – हेही तितकेच मनोहारी आहेत. अलंबुषाला प्रिय असलेले, नारदाला आवडणारे, भीमसेनाने सांगितलेले, नागांना प्रिय असलेले – असेही स्वर येथे वर्णन केले आहेत. करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगूंना प्रिय असलेले – यांसह एकूण वीस स्वर मध्यग्रामात आहेत, आणि चौदा षड्जग्रामात आहेत. त्याचप्रमाणे, पंधरा स्वर गंधार गावांमध्ये वास करतात; गंधारी आणि सौवीर हे ब्रह्मदेवाने प्रशंसित केले आहेत. उत्तर स्वराचा अधिपती ब्रह्मा आहे; हा स्वर हरिभूमीत जन्मलेला, हरिच्या मुखातून प्रकटलेला आहे, त्याची लयी हरिच्या मुखातून आहे, तर इंद्र त्याचा अधिदेवता आहे. मरुतांनी या स्वराला शब्दांच्या प्रदेशात पसरवले, म्हणूनच या काळातही हा स्वर प्रकट होतो; मरुतच त्याचा देवता आहे. मनुच्या भूमीत जन्मलेला, हा शुद्ध मध्य स्वर आहे; येथे शुद्ध मध्य स्वर आहे आणि गंधर्व त्याचा अधिदेवता आहे. हा स्वर मृगांबरोबर फिरतो, सिद्धांना मार्ग दाखवतो, म्हणून त्याला मार्गी म्हणतात आणि मृगेन्द्र त्याचा देवता आहे. हा स्वर आश्रमांशी, अनेक पौर्व आणि रवांशी संबंधित आहे; हे लयबद्ध एकत्रीकरण आहे, जणू रात्र आणि धूळ एकत्र आल्या आहेत. तालाचे नाव उत्तमंद्र आहे, त्यास सहा देवता आहेत; म्हणून पहिला उत्तरताल विस्तारलेला समजला जातो; येथे उत्तमंद्र आहे आणि त्याचा देवता ध्रुव आहे. अपान व धैवत यांच्या उत्तरतेमुळे हा स्वर असा आहे; पितर हे पितृकर्मासाठीचे देवता आहेत. शुद्ध षड्ज स्वराची स्थापना करून, महर्षी अग्नीची उपासना करतात; म्हणून, हा शुद्ध षड्ज म्हणून ओळखा. जो कोणी सद्गुणी लय तयार करतो, तो पाचवा स्वर होतो; ती लय यक्षांची आहे, म्हणून तिला यक्षिक लय म्हणतात. नागांचा दृष्टीकोन विषासारखा आहे; गीते या लयजवळ जात नाहीत; ब्रह्मा त्या घेऊन जातो, नागच त्याचे देवता आहेत, ही नागांची लय आहे, आणि वरुण त्याचा अधिदेवता आहे. पक्ष्यांच्या तुलनेने, किन्नर या लयेस प्राप्त होतात; म्हणून ही सर्वोच्च लय आहे आणि पक्षिराज त्याचा देवता आहे. गंधार रागाच्या ध्वनीने पृथ्वीला अर्थाने आधार मिळतो; म्हणून शुद्ध गंधारी आहे आणि गंधर्व त्याचा अधिदेवता आहे. गंधारच्या मागे गेलेली ही लय निर्माण झाली आहे; म्हणून उत्तरा गंधारी, आणि वसूंना या लयेचे देवता मानले आहे. हेच मोठे तत्त्व आहे, जे प्रपितामहाने स्थापन केले; म्हणून, या षड्ज लयेचे स्मरण होते, ज्याचा देवता अग्नी आहे. ही लय दिव्य आणि विस्तारलेली आहे, म्हणून ती मंद सहावी लय आहे; ज्यांचे गुण हरवले आहेत, आणि येथे पाचवा स्वर म्हणजे धैवत आहे. अशा प्रकारे, सात स्वर पूर्ण झाले, आणि त्यांची लयेही वर्णन झाल्या; त्याचप्रमाणे, सहा सामान्य नाहीत, आणि सहा गौण आहेत. पूर्वाचार्यांच्या शिकवणीचे तत्व समजून, मी आता क्रमाने सांगतो – तीस अलंकार, ते ऐका. अलंकार त्यांच्या स्वतःच्या अक्षरांनुसार, कारणांनुसार, चरणांच्या रचनेनुसार, आणि बारकाईने तपासून सांगितले पाहिजेत. अलंकाराची पूर्ती अर्थ, शब्द आणि वाक्य यांच्या संयोगातून होते; गाण्याचे शब्द सुरुवातीला किंवा शेवटी ठेवले जातात. तीन स्थानं जाणावीत – छाती, कंठ आणि शिर; यापैकी सर्वोत्तम पद्धत आचरावी. चार नैसर्गिक अक्षरं आहेत, चार प्रकारचे विश्लेषण, आणि आठ प्रकारचे भेद आहेत, देव त्यांना सोळा प्रकारांत ओळखतात. अक्षरांचे जाणकार स्थिर, चल, उतरते आणि चढते असे चार प्रकार ओळखतात. यापैकी एक अक्षर स्थिर आणि चल दोन्ही असते, ते दोन्ही गुण दर्शवते; आणि चढत्या अक्षरांसाठी, उतरतेही दर्शवले जाते. चढण्याने, जाणकार चढते अक्षर ओळखतात; आता या अक्षरांचे अलंकार जाणून घ्या. चार अलंकार आहेत – स्थापना, क्रमागत गती, दोष आणि अदोष; त्यांची वैशिष्ट्ये मी सांगतो. विस्वर, उष्ट्र, आणि कला हे पुढील स्थानावर जाणारे आहेत; त्यांच्या चक्रात दोन अनुक्रमे निर्माण होतात, प्रमाणावर ठरवलेले. कुमार नावाचा एक दुसरा प्रकार आहे, जो विस्तारतो आणि दूर जातो; आणि अपांग नावाचा, जो कलाहून एक अधिक आहे. श्येन पुढील अंतरावर जन्मतो, एका कलाच्या मर्यादेत राहतो; त्या स्वरात वाढ होते, जो आधीच्या स्वरापासून वेगळा असतो. श्येन हा उतरता स्वर आहे, श्रेष्ठ मानला जातो; कला आणि तिच्या समूहाच्या प्रमाणावर तो बिंदू म्हणून ओळखला जातो. बिंदू हा एक कला असावा, अक्षराच्या शेवटी राहतो; उलटा स्वरही होऊ शकतो, पण तो कठीण नाही. सर्वोच्च स्वर हा मूळ षड्जापासून पुढील अंतरावर असतो; स्वर उंचवणे व खाली आणणे करावे, जसे कावळ्याच्या कर्कश स्वरात. संतार नावाचे दोन स्वर हलवावेत, आणि त्याचे कारणही; वर किंवा खाली केले तरी, त्यांना तसंच मिसळावं. बारा कलांचे स्थान पुढील अंतरावर असते; प्रेंखोलित नावाचा अलंकार अशा स्वरांनी युक्त असतो. स्वरांच्या संक्रमणातून पुष्कळ नावाचा अलंकार वर्णिला जातो; तो एका कलेने चरण व इतरांमध्ये घालून दिला जातो. जे दोन कलांनी कमी होते, त्याला लघु म्हणतात; उच्चारल्यावर, तो विस्वर व आठव्या स्वरापर्यंत पोहोचतो. अशा प्रकारे, या दिव्य स्वर, त्यांची लये, देवता, आणि अलंकार यांचे गूढ व सुंदर वर्णन येथे साकार होते.