संगीताच्या अद्भुत विश्वात, सप्तस्वर, त्रिग्राम, एकवीस प्रकारचे राग आणि एकावन्न ताल यांचा समावेश आहे—ही संपूर्ण स्वरांची व्यवस्था आहे. या सात स्वरांना षड्ज, ऋषभ, गंधार, मध्याम, पंचम, धैवत आणि निषाद असे ओळखले जाते. मध्याम ग्रामात सौवीरी, हरिणास्या आणि चौथा शुद्ध मध्यमा हे स्वर वेळ आणि सामर्थ्याने युक्त आहेत. शारंगी, पावनी आणि दृष्टाका हे मध्याम ग्रामाचे राग आहेत. आता षड्ज ग्रामाच्या स्वरांची माहिती ऐका: उत्तरा मंद्रा, रजनी, उत्तरायता, शुद्ध षड्ज आणि सातवा स्वर हे आहेत. गंधार ग्रामाचे विविध स्वर पुढे सांगितले आहेत: पहिला अग्निष्टोमिक, दुसरा वाजपेयिक; तिसरा पौंड्रक, चौथा अश्वमेधिक, पाचवा राजसूय, सहावा चक्रसुर्णक; सातवा गोसव, आठवा महावृष्टिक, नववा ब्रह्मदान, आणि पुढे प्रजापत्य. नागपक्षाश्रय, गोतार, हयक्रांत, मृगक्रांत आणि रम्य विष्णुक्रांत हे स्वर देखील ओळखा. सूर्यक्रांत, वरेण्य, आणि मद्यप कुक्कूने गायिलेला स्वर; सावित्र, अर्ध-सावित्र आणि सर्व दिशांना मद्रमा हे स्वर आहेत. सुवर्ण, सुतंद्र, विष्णु आणि वैष्णुवर, सागर आणि विजय—हे सर्व स्वर जीवांना आकर्षित करणारे आहेत. हंस, ज्येष्ठ, आणि तुम्बुरूला प्रिय असलेला स्वर; रम्य मधात्र्य, आणि गंधर्वांच्या सहवासात गायिलेला स्वर. अलंबुषाला प्रिय, नारदाला आवडणारा, भीमसेनाने सांगितलेला, नागांना प्रिय असलेला स्वर; करोपनीत, विनता, श्रीराख्य, भृगुला प्रिय असलेला स्वर—हे आहेत. मध्याम ग्रामाचे वीस स्वर आणि षड्ज ग्रामाचे चौदा स्वर आहेत. गंधार ग्रामात स्थिर झालेले पंधरा स्वर आहेत; गंधारी आणि सौवीरी ब्रह्माला प्रिय आहेत. उत्तर स्वराचा देव ब्रह्मा आहे; तो हरिच्या भूमीत जन्मला, हरिच्या मुखातून उत्पन्न झाला; त्याची संधी हरिच्या मुखाची आहे, आणि इंद्र त्याचा अधिपती आहे. मरुतांनी ध्वनीच्या क्षेत्रात पसरवला, युगात उत्पन्न झाला, आणि मरुत त्याचा देव आहे. मनुच्या भूमीत जन्मलेला स्वर शुद्ध मध्यमा आहे; त्याचा देव गंधर्व आहे. तो मृगांसोबत चालतो, सिद्धांना मार्ग दाखवतो, म्हणून त्याला मार्गी म्हणतात, आणि मृगेन्द्र त्याचा देव आहे. तो आश्रमांशी संबंधित आहे, अनेक पौरव आणि रावांसोबत आहे; ही संधी एकत्रित आहे, आणि म्हणून रात्र धुळीसोबत आहे. ताल उत्तरा मंद्रा म्हणून ओळखला जातो, सहा देव आहेत; म्हणून पहिला उत्तर ताल विस्तारित आहे; उत्तरा मंद्रा येथे आहे, आणि त्याचा देव ध्रुव आहे. अपान आणि धैवतच्या उत्तरतेमुळे ही संधी आहे; पितर हे श्राद्धाच्या देव आहेत. शुद्ध षड्ज स्वर स्थापन करून, महान ऋषी अग्नीची पूजा करतात; म्हणून, हे शुद्ध षड्ज समजावे. जो पुण्यवान संधी तयार करतो, तो पाचवा स्वर होतो; ती यक्षांची संधी यक्षिका म्हणून ओळखली जाते. नागांच्या दृष्टीमध्ये विष आहे; गाणी त्या संधीला जाऊ शकत नाहीत; ब्रह्मा ती संधी घेऊन जातो, नाग हे देव आहेत; ही नागांची संधी आहे, आणि वरुण त्याचा देव आहे. पक्ष्यांशी तुलना करून, किन्नर ती संधी प्राप्त करतात; म्हणून, सर्वोच्च संधी, आणि पक्ष्यांचा राजा त्याचा देव आहे. गंधार रागाच्या ध्वनीने पृथ्वीला अर्थाने टिकवून ठेवतो; म्हणून, शुद्ध गंधारी, आणि गंधर्व त्याचा अधिपती आहे. गंधारच्या मागे जाऊन ही संधी निर्माण होते; म्हणून, उत्तरा गंधारी, आणि वसु हे देव आहेत. हे मोठे तत्त्व आहे, पितामहाने स्थापन केले; म्हणून, षड्ज संधी अग्नीच्या देवतेसह स्मरणात ठेवली जाते. ही दिव्य आणि विस्तारित आहे, म्हणून संधी मंद सहावी आहे; गुण संपलेल्या नावांनी, आणि पाचवा येथे धैवत आहे. अशा प्रकारे सात स्वर पूर्ण झाले, आणि संधीचे वर्णन झाले; तसेच, सहा सामान्य नाहीत, आणि सहा अधीन आहेत. पूर्व शिक्षकांच्या शिकवणी समजून घेत, आता मी क्रमाने सांगणार आहे—तीस अलंकार, ऐका. अलंकार त्यांच्या अक्षरांनुसार आणि कारणानुसार सांगावे; पायाच्या संयोजनाने आणि काळजीपूर्वक परीक्षणाने वर्णन करावे. अलंकाराची पूर्तता अर्थ, शब्द आणि वाक्यांच्या जोडणीने होते; गीताचे शब्द सुरुवातीला किंवा शेवटी ठेवले जातात. तीन स्थान आहेत: छाती, गळा आणि डोके; या तीनपैकी उत्तम पद्धतीचा अभ्यास केला जातो. चार नैसर्गिक अक्षरे आणि चार प्रकारचे विश्लेषण आहेत; आठ भेद आहेत, आणि देव त्यांना सोळा प्रकारात ओळखतात. अक्षरांचे तज्ञ स्थिर अक्षर, हालचाल करणारे, तिसरे उतरते, आणि चौथे चढते अशी ओळख सांगतात. यापैकी एक अक्षर स्थिर आणि हालचाल करणारे, दोन्ही प्रकारचे होते; चढत्या अक्षरांसाठी उतरते देखील दर्शवले जाते. चढून जाण्याने तज्ञ चढते अक्षर ओळखतात; आता या अक्षरांच्या अलंकारांची माहिती घ्या. चार अलंकार आहेत: स्थापना, अनुक्रमे हालचाल, दोष, आणि दोषरहित; आता मी त्यांच्या गुणधर्मांचे वर्णन करतो.