വായുപുരാണമ്

പൌര്ണമാസേ വ്യതീപാതേ യദീക്ഷേതേ പരസ്പരമ്। യസ്മിന്കാലേ സ സീമാന്തേ സ വ്യതീപാത ഏവ തു ।। ൫൬.

പൗർണമിയും വ്യതീപാതവും ഒരുമിച്ച് കാണപ്പെടുമ്പോൾ, ആ അതിരിലുള്ള സമയത്തെ വ്യതീപാതം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

കാലം സൂര്യസ്യ നിര്ദ്ദേശം ദൃഷ്ട്വാ സങ്ഖ്യാ തു സര്പതി। സ വൈ പഥം ക്രിയാകാലഃ കാലാത്സദ്യോ വിധീയതേ ।। ൫൬.

സൂര്യൻ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സമയത്തെ നോക്കി, കണക്കുകൾ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു; ആ വഴിയാണ് കര്‍മ്മത്തിനുള്ള സമയം, അത് സമയപ്രകാരം ഉടൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

പൂര്ണേന്ദോഃ പൂര്ണപക്ഷേ തു രാത്രിസന്ധിഷു പൂര്ണിമാ। യസ്മാത്താമനുപശ്യന്തി പിതരോ ദൈവതൈഃ സഹ। തസ്മാദനുമതിര്നാമ പൂര്ണിമാ പ്രഥമാ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

പൗർണമിയിൽ, ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ രാത്രിസന്ധികളിൽ, പിതാക്കന്മാർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവളെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആദ്യ പൗർണമി അനുമതി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

അത്യര്ഥം ഭ്രാജതേ യസ്മാത് പൌര്ണമാസ്യാന്നിശാകരഃ। രഞ്ജനാച്ചൈവ ചന്ദ്രസ്യ രാകേതി കവയോ വിദുഃ ।। ൫൬.

പൗർണമി രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നതും ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതും കൊണ്ടാണ് കവികൾ അതിനെ രാക എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

അമാ വസേതാമൃക്ഷേ തു യദാ ചന്ദ്രദിവാകരൌ। ഏകാം പഞ്ചദശീം രാത്രിമമാവാസ്യാ തതഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒരേ നക്ഷത്രത്തിൽ ചേർന്ന് ഇരുന്നാൽ, ആ പതിനഞ്ചാം രാത്രി അമാവാസ്യയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

തതോഽപരസ്യ തൈര്വ്യക്തഃ പൌര്ണമാസ്യാം നിശാകരഃ। യദീക്ഷതേ വ്യതീപാതേ ദിവാ പൂര്ണേ പരസ്പരമ്। ചന്ദ്രാര്കാവപരാഹ്നേ തു പൂര്ണാത്മാനൌ തു പൂര്ണിമാ ।। ൫൬.

അതിനുശേഷം, അടുത്ത ദിവസം പൗർണമിയിൽ ചന്ദ്രൻ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു; പകൽ സമയത്ത് ഇരുവരുടെയും സംയോജനം കാണുമ്പോൾ, ഉച്ചയ്ക്ക് ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പൂർണ്ണരായി കാണപ്പെടുന്നു; അതാണ് പൗർണമി.

വിച്ഛിന്നാം താമമാവാസ്യാം പശ്യതശ്ച സമാഗതൌ। അന്യോന്യം ചന്ദ്രസൂര്യൌ തൌ യദാ തദ്ദര്ശ ഉച്യതേ ।। ൫൬.

വ്യത്യസ്തമായ അമാവാസ്യയും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒന്നിച്ച് വരുന്നതും കാണുമ്പോൾ, അതിനെ ദർശം എന്നു പറയുന്നു.

ദ്വൌ ദ്വൌ ലവാവമാവാസ്യാം യഃ കാലഃ പര്വസന്ധിഷു। ദ്വാക്ഷരം കുഹുമാത്രം തു ഏവം കാലസ്തു സ സ്മൃതഃ। നഷ്ടചന്ദ്രാ പ്യമാവാസ്യാ മധ്യസൂര്യേണ സങ്ഗതാ ।। ൫൬.

അമാവാസ്യയുടെ സംധികളിൽ രണ്ടു ലവ സമയമാണ് കുഹുമാത്രം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഈ സമയമാണ് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ചന്ദ്രൻ അദൃശ്യമായും സൂര്യന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ചേർന്നതുമാണ് അമാവാസ്യ.

ദിവസാര്ദ്ധേന രാത്ര്യര്ദ്ധം സൂര്യം പ്രാപ്യ തു ചന്ദ്രമാഃ. സൂര്യേണ സഹസാ മുക്തിം ഗത്വാ പ്രാതസ്തനോത്സവൌ । ദ്വൌ കാലൌ സങ്ഗമശ്ചൈവ മധ്യാഹ്നേ നിഷ്പതേദ്രവിഃ ।। ൫൬.

അര ദിവസം അര രാത്രി ചേർന്ന് ചന്ദ്രൻ സൂര്യനെ എത്തുന്നു; സൂര്യനോടൊപ്പം മോക്ഷം പ്രാപിച്ച ശേഷം, രാവിലെ രണ്ട് ഉത്സവങ്ങൾ നടക്കുന്നു; ഈ രണ്ട് സമയങ്ങളും അവയുടെ സംയോജനവും ഉച്ചയ്ക്ക് സംഭവിക്കുന്നു.

പ്രതിപച്ഛുക്ലപക്ഷസ്യ ചന്ദ്രമാഃ സൂര്യമണ്ഡലാത്। നിര്മുച്യമാനയോര്മധ്യേ തയോര്മണ്ഡലയോസ്തു വൈ ।। ൫൬.

ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ആദ്യ ദിനത്തിൽ, ചന്ദ്രൻ സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ പ്രാപിച്ച്, ആ രണ്ട് വട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

സ തദാ ഹ്യാഹുതേഃ കാലോ ദര്ശസ്യ ച വഷട്ക്രിയാ। ഏതദൃതുമുഖം ജ്ഞേയമമാവാസ്യാസ്യ പര്വണഃ ।। ൫൬.

അന്നാണ് ഹോമത്തിനും ദർശയാഗത്തിലെ വഷട് ക്രിയയ്ക്കും അനുയോജ്യമായ സമയം; അമാവാസ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യാഗത്തിന്റെ കാലാരംഭം ഇതാണെന്ന് അറിയണം.

ദിവാ പര്വണ്യമാവാസ്യാം ക്ഷീണേന്ദൌ ബഹുലേ തു വൈ। തസ്മാദ്ദിവാ ഹ്യമാവാസ്യാം ഗൃഹ്യതേഽസൌ ദിവാകരഃ। ഗൃഹ്യതേ വൈ ദിവാ ഹ്യസ്മാദമാവാസ്യാം ദിവിക്ഷയൈഃ ।। ൫൬.

ദിവസത്തിൽ അമാവാസ്യയാകുമ്പോൾ, ചന്ദ്രൻ ക്ഷീണിച്ച് ഇരുണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ സൂര്യനെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അമാവാസ്യ ദിവസത്തിൽ സൂര്യനെ സ്വീകരിച്ച് ചടങ്ങുകൾ നടത്തുന്നു.

കലാനാമപി വൈ താസാം ബഹുമാന്യാജഡാത്മകൈഃ। തിഥീനാം നാമ ധേയാനി വിദ്വദ്ഭിഃ സംജ്ഞിതാനി വൈ ।। ൫൬.

അവയുടെ സ്വഭാവം ജഡമാണെങ്കിലും, ഈ കലകളുടെ പേരുകൾ പണ്ഡിതന്മാർ തിഥികൾ പ്രകാരം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ദര്ശയേതാമഥാന്യോന്യം സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ । നിഷ്ക്രാമത്യഥ തേനൈവ ക്രമശഃ സൂര്യമണ്ഡലാത് ।। ൫൬.

അതിനുശേഷം, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പരസ്പരം കാണിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ക്രമമായി ചന്ദ്രൻ സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്നു.

ദ്വിലവേന ഹ്യഹോ രാത്രം ഭാസ്കരം സ്പൃശതേ ശശീ। സ തദാ ഹ്യാഹുതേഃ കാലോ ദര്ശസ്യ ച വഷട്‌ക്രിയാ ।। ൫൬.

രണ്ട് ലവ സമയത്ത്, പകലും രാത്രിയും, ചന്ദ്രൻ സൂര്യനെ സ്പർശിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഹോമത്തിനും ദർശയാഗത്തിലെ വഷട് ക്രിയയ്ക്കും അനുയോജ്യമായ സമയമാണ്.

കുഹേതി കോകിരേനോക്തോ യഃ കാലഃ പരിചിഹ്നിതഃ। തത്കാലസംജ്ഞിതാ യസ്മാദമാവാസ്യാ കുഹുഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

കുഹു എന്നു വിളിക്കുന്ന സമയമാണ് കോകിരന്മാർ നിർണ്ണയിച്ചത്; അതുകൊണ്ടാണ് അമാവാസ്യയെ കുഹു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

സിനീവാലീപ്രമാണേന ക്ഷീണശേഷോ നിശാകരഃ। അമാവാസ്യാം വിശത്യര്കം സിനീവാലീ തതഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

സിനീവാളിയുടെ അളവിൽ വളരെ ചെറുതായി ശേഷിക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ അമാവാസ്യയിൽ സൂര്യനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ സിനീവാളി എന്നു പറയുന്നു.

പര്വണഃ പര്വകാലസ്തു തുല്യോ വൈ തു വഷട്‌ക്രിയാ। ചന്ദ്രസൂര്യവ്യതീപാതേ ഉഭേ തേ പൂര്ണിമേ സ്മൃതേ ।। ൫൬.

പർവകാലം വഷട് ക്രിയയോടു സമാനമാണ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സംയോജിക്കുമ്പോൾ, ഇരുവരെയും പൗർണമി എന്നു കരുതുന്നു.

പ്രതിപത്പഞ്ചദശ്യോശ്ച പര്വകാലോ ദ്വിമാത്രകഃ। കാലഃ കുഹുസിനീവാല്യോഃ സമുദ്രോ ദ്വിലവഃ സ്മൃതഃ ।। ൫൬.

പ്രതിപത്തും പതിനഞ്ചാംതിയും തമ്മിലുള്ള പർവകാലം ഇരട്ട അളവിലാണ്; കുഹുവും സിനീവാളിയും തമ്മിലുള്ള സമയം രണ്ടു ലവകളുടെ സമുദ്രം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

അര്കാഗ്നിമണ്ഡലേ സോമേ പര്വകാലഃ കലാശ്രയഃ। ഏവം സ ശുക്രപക്ഷോ വൈ രജന്യാഃ പര്വസന്ധിഷു ।। ൫൬.

സൂര്യനും അഗ്നിയും ഉള്ള വട്ടത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ പർവകാലം നടക്കുമ്പോൾ, ശുക്ലപക്ഷം രാത്രിയിൽ പർവ സംധികളിൽ മുന്നേറുന്നു.

സമ്പൂര്ണമണ്ഡലഃ ശ്രീമാംശ്ചന്ദ്രമാ ഉപരജ്യതേ। യസ്മാദാപ്യായതേ സോമഃ പഞ്ചദശ്യാന്തു പൂര്ണിമാ ।। ൫൬.

പൂർണ്ണമായ വട്ടവും ഭാവവും ഉള്ള മനോഹരമായ ചന്ദ്രൻ ഗ്രഹണമാകുന്നു; സോമൻ നിറയുന്നതുകൊണ്ടാണ് പതിനഞ്ചാം ദിവസം പൗർണമി വരുന്നത്.

ദശഭിഃ പഞ്ചഭിശ്ചൈവ കലാഭിര്ദിവസക്രമാത്। തസ്മാത് കലാ പഞ്ചദശീ സോമേ നാസ്തി തു ഷോഡശീ। തസ്മാത്സോമസ്യ ഭവതി പഞ്ചദശ്യാം മഹാക്ഷയഃ ।। ൫൬.

പത്തും അഞ്ചും കലകളായി ദിവസങ്ങളായി ചന്ദ്രന്റെ കലകൾ വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു. അങ്ങനെ പതിനഞ്ചാം ദിവസം ചന്ദ്രനിൽ പത്തൊമ്പതാം കലയില്ല. അതുകൊണ്ട് പതിനഞ്ചാം ദിവസം ചന്ദ്രൻ വലിയ കുറവിലേക്കാണ് പോകുന്നത്.

ഇത്യേതേ പിതരോ ദേവാഃ സോമപാഃ സോമവര്ദ്ധനാഃ। ആര്ത്തവാ ഋതവോ യസ്മാത്തേ ദേവാ ഭാവയന്തി ച ।। ൫൬.

ഇവരാണ് പിതൃദേവന്മാർ, സോമം കുടിക്കുന്നവരും സോമത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നവരുമാണ്. ദേവന്മാർ കാലങ്ങളിലൂടെ ഇവരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഇവരെ 'കാലികർ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

അതഃ പിതൄന് പ്രവക്ഷ്യാമി മാസശ്രാദ്ധഭുജസ്തു യേ। തേഷാം ഗതിഞ്ച സത്ത്വഞ്ച ഗതിം ശ്രാദ്ധസ്യ ചൈവ ഹി ।। ൫൬.

ഇനി മാസശ്രാദ്ധം സ്വീകരിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാരെയും അവരുടെ ഗതിയും സ്വഭാവവും, ശ്രാദ്ധത്തിന്റെ വഴിയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.

ന മൃതാനാം ഗതിഃ ശക്യാ വിജ്ഞാതും പുനരാഗതിഃ। തപസാപി പ്രസിദ്ധേന കിം പുനര്മാംസചക്ഷുഷാ ।। ൫൬.

മരിച്ചവരുടെ യാത്രയും തിരിച്ചുവരവുമൊന്നും അറിയാൻ കഴിയില്ല, പ്രശസ്തമായ തപസ്സുകൊണ്ടുപോലും. ശരീരദൃഷ്ടിയാൽ അറിയാൻ എങ്ങനെ കഴിയുമെന്നോ?

ശ്രാദ്ധദേവാന് പിദൄനേതാന് പിതരോ ലൌകികാഃ സ്മൃതാഃ। ദേവാഃ സൌമ്യാശ്ച യജ്വാനഃ സര്വേ ചൈവ ഹ്യയോനിജാഃ ।। ൫൬.

ശ്രാദ്ധദേവന്മാരും പിതാക്കന്മാരും ലോകീയ പിതാക്കന്മാരാണ്. ദേവന്മാർ സൗമ്യരും യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരുമാണ്; ഇവരൊക്കെയും ഗർഭത്തിൽ നിന്നല്ല ജനിച്ചത്.

ദേവാസ്തേ പിതരഃ സര്വേ ദേവാസ്താന് ഭാവയന്ത്യുത। മനുഷ്യാഃ പിതരശ്ചൈവ തേഭ്യോഽന്യേ ലൌകികാഃ സ്മൃതാഃ ।। ൫൬.

അവ ദേവന്മാർ എല്ലാം പിതാക്കന്മാരാണ്, ദേവന്മാർ അവരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. മനുഷ്യരും അവരുടെ പിതാക്കന്മാരും വേറിട്ട ലോകീയരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

പിതാ പിതാമഹശ്ചൈവ തഥൈവ പ്രപിതാമഹഃ। യജ്വാനോ യേ തു സോമേ ന സോമവന്തസ്തു തേ സ്മൃതാഃ ।। ൫൬.

പിതാവ്, പിതാമഹൻ, പ്രപിതാമഹൻ—സോമയുമായി യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരെയാണ് ഇങ്ങനെ ഓർക്കുന്നത്; സോമമില്ലാതെ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരെ അങ്ങനെ കണക്കാക്കുന്നില്ല.

യേ യജ്വാനഃ സ്മൃതാസ്തേഷാം തേ വൈ ബര്ഹിഷദഃ സ്മൃതാഃ। കര്മസ്വേതേഷു യുക്താസ്തേ തൃപ്യന്ത്യാദേഹസമ്ഭവാത് ।। ൫൬.

അവരിൽ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവരെ ബർഹിഷദുകൾ എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അവർ തങ്ങളുടെ കര്‍മ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നവരാണ്, ശരീരമില്ലാതെ ജനിച്ചവരായതിനാൽ അവർ തൃപ്തരാകുന്നു.