വായുപുരാണമ്

ഇത്യേവം പീയമാനസ്തു ദൈവതൈശ്ച നിശാകരഃ। സമാഗച്ഛദമാവാസ്യാം ഭാഗേ പഞ്ചദശേ സ്ഥിതഃ ।। ൫൬.

ഇങ്ങനെ, ദേവന്മാർ അമൃതം കുടിക്കുമ്പോൾ, പതിനഞ്ചാം ഭാഗത്തുള്ള ചന്ദ്രൻ അമാവാസ്യയിൽ സംയുക്തത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.

സുഷുമ്നാപ്യായിതഞ്ചൈവ അമാവാസ്യാം യഥാക്രമമ്। പിബന്തി ദ്വികലം കാലം പിതരസ്തേ സുധാമൃതമ് ।। ൫൬.

അമാവാസ്യയിൽ, ക്രമപ്രകാരം, സുഷുമ്ണയാൽ നിറയുന്ന രണ്ടു കലകൾക്കുള്ളിൽ സോമം കുടിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാർ അമൃതം ആസ്വദിക്കുന്നു.

തതഃ പീതക്ഷയേ സോമേ സൂര്യോഽസാവേകരശ്മിനാ। ആപ്യായയത്സുഷുമ്നേന പിതൄണാം സോമപായിനാമ് ।। ൫൬.

അപ്പോൾ, സോമത്തിലെ അമൃതം തീർന്നപ്പോൾ, സൂര്യൻ ഒരു കിരണത്തോടെ സുഷുമ്ണയിലൂടെ സോമം കുടിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാർക്കായി അതിനെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നു.

നിഃശേഷായാം കലായാന്തു സോമമാപ്യായയത് പുനഃ। സുഷുമ്നാപ്യായമാനസ്യ ഭാഗം ഭാഗ മഹഃക്രമാത്। കലാഃ ക്ഷീയന്തി താഃ കൃഷ്ണാഃ ശുക്ലാശ്ചാപ്യായയന്തി ച ।। ൫൬.

എല്ലാ കലകളും തീർന്നാൽ, സോമം വീണ്ടും നിറയുന്നു; സുഷുമ്ണയാൽ നിറയുമ്പോൾ, കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ കലകൾ കുറയുകയും ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ വർദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഏവം സൂര്യസ്യ വീര്യേണ ചന്ദ്രസ്യാപ്യായിതാ തനുഃ। ദൃശ്യതേ പൌര്ണമാസ്യാം വൈ ശുക്ലഃ സമ്പൂര്ണമണ്ഡലഃ। സംസിദ്ധിരേവം സോമസ്യ പക്ഷയോഃ ശുക്ലകൃഷ്ണയോഃ ।। ൫൬.

ഇങ്ങനെ, സൂര്യന്റെ ശക്തിയാൽ ചന്ദ്രന്റെ ശരീരം നിറയുന്നു, പൗർണമിയിൽ വെളുത്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രൻ കാണപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ തന്നെയാണ് സോമത്തിന്റെ വർദ്ധനയും ക്ഷയവും ഇരുപക്ഷങ്ങളിലും നടക്കുന്നത്.

ഇത്യേഷ പിതൃമാന് സോമഃ സ്മൃത ഇദ്വത്സരഃ ക്രമാത് । ക്രാന്തഃ പംചദശൈഃ സാര്ദ്ധം സുധാ മൃതപരിസ്രവൈഃ ।। ൫൬.

ഇങ്ങനെ, പിതൃമാൻ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സോമം ഒരു വർഷമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; പതിനഞ്ചര കലകളിലൂടെ സുധയും അമൃതവും ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

അതഃ പര്വാണി വക്ഷ്യാമി പര്വണാം സന്ധയസ്തഥാ। ഗ്രന്ഥിമന്തി യഥാ പര്വാണീക്ഷുവേണ്വോര്ഭവന്ത്യുത ।। ൫൬.

ഇനി ഞാൻ പാർവങ്ങൾക്കും അവയുടെ സംധികൾക്കും വിശദീകരണം നൽകാം; അവ ശർക്കരവള്ളിയുടെ കുരുക്കുപോലെയാണ്.

തഥാര്ദ്ധമാസപര്വാണി ശുക്ലകൃഷ്ണാനി വൈ വിദുഃ। പൂര്ണാമാവാസ്യയോര്ഭേദൈര്ഗ്രന്ഥിര്യാ സന്ധയശ്ച വൈ । അര്ദ്ധമാസാസ്തു പര്വാണി തൃതീയാപ്രഭൃതീനി തു ।। ൫൬.

അങ്ങനെ, ശുക്ലപക്ഷവും കൃഷ്ണപക്ഷവും ആയ അരമാസങ്ങൾ പാർവങ്ങൾ എന്നറിയപ്പെടുന്നു; പൗർണമി അമാവാസ്യകളിലെ വ്യത്യാസങ്ങൾ കുരുക്കുകളും സംധികളും ആകുന്നു; മൂന്നാം ദിവസത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന അരമാസങ്ങൾ പാർവങ്ങളാണ്.

അഗ്നയാധാനക്രിയാ യസ്മാത് ക്രിയതേ പര്വസന്ധിഷു। സായാഹ്നേ പ്രതിപച്ചൈവ സ കാലഃ പൌര്ണമാസികഃ ।। ൫൬.

പാർവസന്ധികളിൽ അഗ്നി സ്ഥാപനം നടത്തുന്നത് കൊണ്ടാണ്, സായാഹ്നത്തിലും പ്രതിപത്തിലും ആ സമയത്തെ പൗർണമാസികം എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.

വ്യതീപാതേ സ്ഥിതേ സൂര്യേ ലേസോര്ദ്ധന്തു യുഗാന്തരേ। യുഗാന്തരോദിതേ ചൈവ ലേഖോര്ദ്ധം ശശിനഃ ക്രമാത് ।। ൫൬.

വ്യതീപാതത്തിൽ സൂര്യൻ ഒരു ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം എത്തുമ്പോഴും, ചന്ദ്രൻ ഒരു കലയുടെ അവസാനം ഉദയിക്കുമ്പോഴും, യഥാക്രമം—

പൌര്ണമാസേ വ്യതീപാതേ യദീക്ഷേതേ പരസ്പരമ്। യസ്മിന്കാലേ സ സീമാന്തേ സ വ്യതീപാത ഏവ തു ।। ൫൬.

പൗർണമിയും വ്യതീപാതവും ഒരുമിച്ച് കാണപ്പെടുമ്പോൾ, ആ അതിരിലുള്ള സമയത്തെ വ്യതീപാതം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.

കാലം സൂര്യസ്യ നിര്ദ്ദേശം ദൃഷ്ട്വാ സങ്ഖ്യാ തു സര്പതി। സ വൈ പഥം ക്രിയാകാലഃ കാലാത്സദ്യോ വിധീയതേ ।। ൫൬.

സൂര്യൻ സൂചിപ്പിക്കുന്ന സമയത്തെ നോക്കി, കണക്കുകൾ മുന്നോട്ട് പോകുന്നു; ആ വഴിയാണ് കര്‍മ്മത്തിനുള്ള സമയം, അത് സമയപ്രകാരം ഉടൻ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

പൂര്ണേന്ദോഃ പൂര്ണപക്ഷേ തു രാത്രിസന്ധിഷു പൂര്ണിമാ। യസ്മാത്താമനുപശ്യന്തി പിതരോ ദൈവതൈഃ സഹ। തസ്മാദനുമതിര്നാമ പൂര്ണിമാ പ്രഥമാ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

പൗർണമിയിൽ, ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ രാത്രിസന്ധികളിൽ, പിതാക്കന്മാർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവളെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് ആദ്യ പൗർണമി അനുമതി എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.

അത്യര്ഥം ഭ്രാജതേ യസ്മാത് പൌര്ണമാസ്യാന്നിശാകരഃ। രഞ്ജനാച്ചൈവ ചന്ദ്രസ്യ രാകേതി കവയോ വിദുഃ ।। ൫൬.

പൗർണമി രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രകാശിക്കുന്നതും ആകാശം നിറയ്ക്കുന്നതും കൊണ്ടാണ് കവികൾ അതിനെ രാക എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

അമാ വസേതാമൃക്ഷേ തു യദാ ചന്ദ്രദിവാകരൌ। ഏകാം പഞ്ചദശീം രാത്രിമമാവാസ്യാ തതഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒരേ നക്ഷത്രത്തിൽ ചേർന്ന് ഇരുന്നാൽ, ആ പതിനഞ്ചാം രാത്രി അമാവാസ്യയെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

തതോഽപരസ്യ തൈര്വ്യക്തഃ പൌര്ണമാസ്യാം നിശാകരഃ। യദീക്ഷതേ വ്യതീപാതേ ദിവാ പൂര്ണേ പരസ്പരമ്। ചന്ദ്രാര്കാവപരാഹ്നേ തു പൂര്ണാത്മാനൌ തു പൂര്ണിമാ ।। ൫൬.

അതിനുശേഷം, അടുത്ത ദിവസം പൗർണമിയിൽ ചന്ദ്രൻ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു; പകൽ സമയത്ത് ഇരുവരുടെയും സംയോജനം കാണുമ്പോൾ, ഉച്ചയ്ക്ക് ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പൂർണ്ണരായി കാണപ്പെടുന്നു; അതാണ് പൗർണമി.

വിച്ഛിന്നാം താമമാവാസ്യാം പശ്യതശ്ച സമാഗതൌ। അന്യോന്യം ചന്ദ്രസൂര്യൌ തൌ യദാ തദ്ദര്ശ ഉച്യതേ ।। ൫൬.

വ്യത്യസ്തമായ അമാവാസ്യയും ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഒന്നിച്ച് വരുന്നതും കാണുമ്പോൾ, അതിനെ ദർശം എന്നു പറയുന്നു.

ദ്വൌ ദ്വൌ ലവാവമാവാസ്യാം യഃ കാലഃ പര്വസന്ധിഷു। ദ്വാക്ഷരം കുഹുമാത്രം തു ഏവം കാലസ്തു സ സ്മൃതഃ। നഷ്ടചന്ദ്രാ പ്യമാവാസ്യാ മധ്യസൂര്യേണ സങ്ഗതാ ।। ൫൬.

അമാവാസ്യയുടെ സംധികളിൽ രണ്ടു ലവ സമയമാണ് കുഹുമാത്രം എന്നു വിളിക്കുന്നത്; ഈ സമയമാണ് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. ചന്ദ്രൻ അദൃശ്യമായും സൂര്യന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ചേർന്നതുമാണ് അമാവാസ്യ.

ദിവസാര്ദ്ധേന രാത്ര്യര്ദ്ധം സൂര്യം പ്രാപ്യ തു ചന്ദ്രമാഃ. സൂര്യേണ സഹസാ മുക്തിം ഗത്വാ പ്രാതസ്തനോത്സവൌ । ദ്വൌ കാലൌ സങ്ഗമശ്ചൈവ മധ്യാഹ്നേ നിഷ്പതേദ്രവിഃ ।। ൫൬.

അര ദിവസം അര രാത്രി ചേർന്ന് ചന്ദ്രൻ സൂര്യനെ എത്തുന്നു; സൂര്യനോടൊപ്പം മോക്ഷം പ്രാപിച്ച ശേഷം, രാവിലെ രണ്ട് ഉത്സവങ്ങൾ നടക്കുന്നു; ഈ രണ്ട് സമയങ്ങളും അവയുടെ സംയോജനവും ഉച്ചയ്ക്ക് സംഭവിക്കുന്നു.

പ്രതിപച്ഛുക്ലപക്ഷസ്യ ചന്ദ്രമാഃ സൂര്യമണ്ഡലാത്। നിര്മുച്യമാനയോര്മധ്യേ തയോര്മണ്ഡലയോസ്തു വൈ ।। ൫൬.

ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ആദ്യ ദിനത്തിൽ, ചന്ദ്രൻ സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ പ്രാപിച്ച്, ആ രണ്ട് വട്ടങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.

സ തദാ ഹ്യാഹുതേഃ കാലോ ദര്ശസ്യ ച വഷട്ക്രിയാ। ഏതദൃതുമുഖം ജ്ഞേയമമാവാസ്യാസ്യ പര്വണഃ ।। ൫൬.

അന്നാണ് ഹോമത്തിനും ദർശയാഗത്തിലെ വഷട് ക്രിയയ്ക്കും അനുയോജ്യമായ സമയം; അമാവാസ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യാഗത്തിന്റെ കാലാരംഭം ഇതാണെന്ന് അറിയണം.

ദിവാ പര്വണ്യമാവാസ്യാം ക്ഷീണേന്ദൌ ബഹുലേ തു വൈ। തസ്മാദ്ദിവാ ഹ്യമാവാസ്യാം ഗൃഹ്യതേഽസൌ ദിവാകരഃ। ഗൃഹ്യതേ വൈ ദിവാ ഹ്യസ്മാദമാവാസ്യാം ദിവിക്ഷയൈഃ ।। ൫൬.

ദിവസത്തിൽ അമാവാസ്യയാകുമ്പോൾ, ചന്ദ്രൻ ക്ഷീണിച്ച് ഇരുണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ സൂര്യനെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് അമാവാസ്യ ദിവസത്തിൽ സൂര്യനെ സ്വീകരിച്ച് ചടങ്ങുകൾ നടത്തുന്നു.

കലാനാമപി വൈ താസാം ബഹുമാന്യാജഡാത്മകൈഃ। തിഥീനാം നാമ ധേയാനി വിദ്വദ്ഭിഃ സംജ്ഞിതാനി വൈ ।। ൫൬.

അവയുടെ സ്വഭാവം ജഡമാണെങ്കിലും, ഈ കലകളുടെ പേരുകൾ പണ്ഡിതന്മാർ തിഥികൾ പ്രകാരം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.

ദര്ശയേതാമഥാന്യോന്യം സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ । നിഷ്ക്രാമത്യഥ തേനൈവ ക്രമശഃ സൂര്യമണ്ഡലാത് ।। ൫൬.

അതിനുശേഷം, സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പരസ്പരം കാണിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം ക്രമമായി ചന്ദ്രൻ സൂര്യന്റെ വട്ടത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്നു.

ദ്വിലവേന ഹ്യഹോ രാത്രം ഭാസ്കരം സ്പൃശതേ ശശീ। സ തദാ ഹ്യാഹുതേഃ കാലോ ദര്ശസ്യ ച വഷട്‌ക്രിയാ ।। ൫൬.

രണ്ട് ലവ സമയത്ത്, പകലും രാത്രിയും, ചന്ദ്രൻ സൂര്യനെ സ്പർശിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ഹോമത്തിനും ദർശയാഗത്തിലെ വഷട് ക്രിയയ്ക്കും അനുയോജ്യമായ സമയമാണ്.

കുഹേതി കോകിരേനോക്തോ യഃ കാലഃ പരിചിഹ്നിതഃ। തത്കാലസംജ്ഞിതാ യസ്മാദമാവാസ്യാ കുഹുഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

കുഹു എന്നു വിളിക്കുന്ന സമയമാണ് കോകിരന്മാർ നിർണ്ണയിച്ചത്; അതുകൊണ്ടാണ് അമാവാസ്യയെ കുഹു എന്നു വിളിക്കുന്നത്.

സിനീവാലീപ്രമാണേന ക്ഷീണശേഷോ നിശാകരഃ। അമാവാസ്യാം വിശത്യര്കം സിനീവാലീ തതഃ സ്മൃതാ ।। ൫൬.

സിനീവാളിയുടെ അളവിൽ വളരെ ചെറുതായി ശേഷിക്കുന്ന ചന്ദ്രൻ അമാവാസ്യയിൽ സൂര്യനിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിനെ സിനീവാളി എന്നു പറയുന്നു.

പര്വണഃ പര്വകാലസ്തു തുല്യോ വൈ തു വഷട്‌ക്രിയാ। ചന്ദ്രസൂര്യവ്യതീപാതേ ഉഭേ തേ പൂര്ണിമേ സ്മൃതേ ।। ൫൬.

പർവകാലം വഷട് ക്രിയയോടു സമാനമാണ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും സംയോജിക്കുമ്പോൾ, ഇരുവരെയും പൗർണമി എന്നു കരുതുന്നു.

പ്രതിപത്പഞ്ചദശ്യോശ്ച പര്വകാലോ ദ്വിമാത്രകഃ। കാലഃ കുഹുസിനീവാല്യോഃ സമുദ്രോ ദ്വിലവഃ സ്മൃതഃ ।। ൫൬.

പ്രതിപത്തും പതിനഞ്ചാംതിയും തമ്മിലുള്ള പർവകാലം ഇരട്ട അളവിലാണ്; കുഹുവും സിനീവാളിയും തമ്മിലുള്ള സമയം രണ്ടു ലവകളുടെ സമുദ്രം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.