ജ്ഞാത്വാ തു ഭക്തിം മമ ദേവദേവോ ഗങ്ഗാജലാപ്ലാവിതകേശദേശഃ। സൂക്ഷ്മോഽതിയോഗാതിശയാദചിന്ത്യോ ന ഹി പ്ലുതോ വ്യക്തമുപൈതി ചന്ദ്രഃ ।। ൫൪.
എന്റെ ഭക്തിയെ അറിഞ്ഞ്, ഗംഗാജലത്തിൽ കഴുകിയ തലമുടിയുള്ള ദേവദേവൻ, അത്യന്തം സൂക്ഷ്മനും അളക്കാനാവാത്തവനും മനസ്സിൽ പിടികൂടാനാകാത്തവനുമാണ്. ചന്ദ്രൻ വെള്ളത്തിൽ മുഴുകിയാലും വ്യക്തമായി കാണപ്പെടാത്തതുപോലെ, അവൻ വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നില്ല.
ഏവം ഭഗവതാ പൂര്വം ബ്രഹ്മണാ ലോകകര്തൃണാ। സ്തുതോഽഹം വിവിധൈഃ സ്തോത്രൈ ര്വേദവേദാങ്ഗസമ്ഭവൈഃ ।। ൫൪.
ഇങ്ങനെ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് മുമ്പ് എന്നെ വിവിധ വേദങ്ങളിലെയും അവയുടെ ഉപവിഭാഗങ്ങളിലെയും സ്തുതികളാൽ പുകഴ്ത്തിയിരുന്നു.
തതഃ പ്രീതോ ഹ്യഹം തസ്മൈ ബ്രഹ്മണേ സുമഹാത്മനേ। തതോഽഹം സൂക്ഷ്മയാ വാചാ പിതാമഹമഥാബ്രുവമ് ।। ൫൪.
അപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാവായ ബ്രഹ്മാവിനോട് സന്തോഷം തോന്നി, ഞാൻ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായ വാക്കുകളിൽ അവനോട് സംസാരിച്ചു.
ഭഗവന് ഭൂതഭവ്യേശ ലോകനാഥ ജഗത്പതേ। കിം കാര്യേ തേ മയാ ബ്രഹ്മന് കര്ത്തവ്യം വദ സുവ്രത ।। ൫൪.
ഭഗവാനേ, ഭूतഭവ്യങ്ങളുടെ അധിപനേ, ലോകങ്ങളുടെ നാഥനേ, ജഗത്തിന്റെ രക്ഷകനേ, ബ്രഹ്മാവേ, ഞാൻ നിനക്കായി എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്? ദയവായി പറയൂ, ധൈര്യവാനായവനേ.
ശ്രുത്വാ വാക്യം തതോ ബ്രഹ്മാ പ്രത്യുവാചാമ്ബുജേക്ഷണഃ । ഭൂതഭവ്യഭവന്നാഥ ശ്രൂയതാം കാരണേശ്വര ।। ൫൪.
അവിടെ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ബ്രഹ്മാവ്, കമലനയനൻ, മറുപടി പറഞ്ഞു: 'ഭൂതഭവ്യഭവനാഥനേ, കാരണങ്ങളുടെ അധിപനേ, കേൾക്കൂ.'
സുരാസുരൈര്മഥ്യമാനേ പയോധാവമ്ബുജേക്ഷണ। ഭഗവന്മേഘ സങ്കാശം നീലജീമൂതസന്നിഭമ് ।। ൫൪.
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും സമുദ്രം മഥിക്കുമ്പോൾ, കമലനയനനായ ഭഗവാനേ, മേഘംപോലെയുള്ള, നീലമേഘംപോലെയുള്ള ഒരു രൂപം അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
പ്രാദുര്ഭൂതം വിഷങ്ഘോരം സംവര്ത്താഗ്നിസമപ്രഭമ്। കാലമൃത്യുരിവോദ്ഭൂതം യുഗാന്താദിത്യവര്ച്ചസമ് ।। ൫൪.
അപ്പോൾ അതി ഭയങ്കരമായ വിഷം, സംഹാരാഗ്നിപോലെയുള്ള പ്രകാശത്തോടെ, കാലമെന്നതുപോലെയും മരണത്തുപോലെയും, യുഗാന്തത്തിലെ സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെയും അവിടെ ഉദിച്ചു.
ത്രൈലോക്യോത്സാദി സൂര്യാഭം വിസ്ഫുരന്തം സമന്തതഃ। അഗ്രേ സമുത്ഥിതം തസ്മിന് വിഷങ്കാലാനലപ്രഭമ് ।। ൫൪.
അത് മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാൻ ഭീഷണിയുയർത്തി, എല്ലാ ദിക്കിലും സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ച്, മുന്നിൽ അതി ഭയങ്കരമായ വിഷം, കാലാഗ്നിപോലെയുള്ള പ്രകാശത്തോടെ ഉയർന്നു.
തം ദൃഷ്ട്വാ തും വയം സര്വേ ഭീതാഃ സമ്ഭ്രാന്തചേതസഃ। തത് പിബസ്വ മഹാദേവ ലോകാനാം ഹിതകാമ്യയാ । ഭവാനഗ്ര്യസ്യ ഭോക്താ വൈ ഭവാംശ്വൈവ വരഃ പ്രഭുഃ ।। ൫൪.
അത് കണ്ടപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭയത്താൽ വിറച്ചു, മനസ്സിൽ ആശങ്കയോടെ, 'മഹാദേവാ, ലോകങ്ങളുടെ ഭലത്തിനായി ഈ വിഷം നീ കുടിക്കണം. നീയല്ലാതെ മറ്റാരുമില്ല, നീയാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതനായ അനുഭവിക്കുന്നവൻ, നീയാണ് പരമാധിപതി' എന്നു പറഞ്ഞു.
ത്വാമൃതേഽന്യോ മഹാദേവ വിഷം സോഢും ന വിദ്യതേ । നാസ്തി കശ്ചിത് പുമാന് ശക്തസ്ത്രൈലോക്യേഷു ച ഗീയതേ ।। ൫൪.
'നിനക്കല്ലാതെ, മഹാദേവാ, ഈ വിഷം സഹിക്കാൻ മറ്റാരുമില്ല. മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അതിന് കഴിവുള്ളവൻ ഒരാളുമില്ലെന്ന് പറയുന്നു.'
ഏവം തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ ബ്രഹ്മണഃ പരമേഷ്ഠിനഃ। ബാഢമിത്യേവ തദ്വാക്യം പ്രതിഗൃഹ്യ വരാനനേ ।। ൫൪.
ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ഞാൻ, 'ശരി' എന്ന് സമ്മതിച്ച്, അവന്റെ വാക്കുകൾ സ്വീകരിച്ചു, സുന്ദരിയേ.
തതോഽഹം പാതുമാരബ്ധോ വിഷമന്തകസന്നിഭമ്। പിബതോ മേ മഹാഘോരം വിഷം സുരഭയങ്കരമ്। കണ്ഠഃ സമഭവത്തൂര്ണം കൃഷ്ണോ മേ വരവര്ണിനി ।। ൫൪.
അതിനുശേഷം, മരണത്തിനെപ്പോലെയുള്ള വിഷം കുടിക്കാൻ ഞാൻ ആരംഭിച്ചു; അതി ഭയങ്കരവും ദേവന്മാർക്കും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ വിഷം ഞാൻ കുടിക്കുമ്പോൾ, എന്റെ കഴുത്ത് ഉടൻ തന്നെ കറുത്തതായി മാറി, മനോഹരിയേ.
തംദൃഷ്ട്വോ ത്പലപത്രാഭം കണ്ഠേ സക്തമിവോരഗമ് । തക്ഷകം നാഗരാജാനം ലേലിഹാനമിവ സ്ഥിതമ് ।। ൫൪.
അത് കണ്ടപ്പോൾ, നീലതാമരയുടെ ഇലപോലെയുള്ള വിഷം എന്റെ കഴുത്തിൽ പാമ്പുപോലെ ഒട്ടിയിരുന്നു; തക്ഷക എന്ന പാമ്പിരാജാവ് നാവു ചാടിച്ച് ഇരിക്കുന്നതുപോലെ അവിടെ നിലകൊണ്ടു.
അഥോവാച മഹാതേജാ ബ്രഹ്മാ ലോകപിതാമഹഃ। ശോഭസേ ത്വം മഹാദേവ കണ്ഠേനാനേന സുവ്രത ।। ൫൪.
അപ്പോൾ ലോകപിതാമഹനായ മഹാതേജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: 'സുവ്രതാ, മഹാദേവാ, ഈ കഴുത്തോടെ നീ അത്യന്തം ഭംഗിയായി തിളങ്ങുന്നു.'
തതസ്തസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ മയാ ഗിരിവരാത്മജേ। പശ്യതാം ദേവസങ്ഗാനാം ദൈത്യാനാഞ്ച വരാനനേ ।। ൫൪.
അവന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ഞാൻ, മലയുടെ പുത്രിയേ, ദേവസംഘവും ദാനവരും നോക്കി നിൽക്കുമ്പോൾ, മനോഹരിയേ,
യക്ഷഗന്ധര്വഭൂതാനാം പിശാചോരഗരക്ഷസാമ്। ധൃതം കണ്ഠേ വിഷം ഘോരം നീലകണ്ടസ്തതോ ഹ്യഹമ് ।। ൫൪.
യക്ഷന്മാർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും ഭൂതങ്ങൾക്കും പിശാചുകൾക്കും പാമ്പുകൾക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും മുന്നിൽ, ഞാൻ ആ ഭയങ്കരമായ വിഷം കഴുത്തിൽ നിലനിർത്തി; അങ്ങനെ ഞാൻ നീലകണ്ഠൻ എന്നായി അറിയപ്പെട്ടു.
തത് കാലകൂടം വിഷമുഗ്രതേജഃ കണ്ഠേ മയാ പര്വതരാജപുത്രി। നിവേശ്യമാനം സുരദൈത്യസങ്ഘോ ദൃഷ്ട്വാ പരം വിസ്മയമാജഗാമ ।। ൫൪.
അത് കാളകൂടം എന്ന അതി ഭയങ്കരമായ വിഷം എന്റെ കഴുത്തിൽ നിലനിർത്തിയപ്പോൾ, മലയുടെ പുത്രിയേ, ദേവരും അസുരരും അതു കണ്ടു അതിശയിച്ചു.
തതഃ സുരഗണാഃ സര്വേ സദൈത്യോരഗരാക്ഷസാഃ। ഊചുഃ പ്രാഞ്ചലയോ ഭൂത്വാ മത്തമാതങ്ഗഗാമിനി ।। ൫൪.
അതിനുശേഷം, എല്ലാ ദേവരും അസുരരും പാമ്പുകളും രാക്ഷസന്മാരും കൈകൂപ്പി നിന്നു, മദമത്തുള്ളാന്റെ നടപ്പുള്ളവളേ, അങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഹോ ബലം വീര്യപരാക്രമസ്തേ അഹോ പുനര്യോഗബലം തവൈവ। അഹോ പ്രഭുത്വം തവ ദേവദേവ ഗങ്ഗാജലാസ്ഫാലിതമുക്തകേശ ।। ൫൪.
അയ്യോ, എത്ര വലിയതാണ് നിന്റെ ശക്തിയും വീര്യവും ധൈര്യവും! അയ്യോ, നിന്റെ യോഗശക്തി എത്ര അതിമഹത്താണ്! അയ്യോ, ദേവന്മാരുടെ ദേവനായ നീ, ഗംഗാജലത്തിൽ നനഞ്ഞു വിടർന്നു കിടക്കുന്ന മുടിയോടെ, നിന്റെ ആധിപത്യം എത്ര ഉന്നതമാണ്!
ത്വമേവ വിഷ്ണുശ്ചതുരാനനസ്ത്വം ത്വമേവ മൃത്യു ര്വരദസ്ത്വമേവ। ത്വമേവ സൂര്യോ രജനീകരശ്ച ത്വമേവ ഭൂമിഃ സലിലം ത്വമേവ ।। ൫൪.
നീ തന്നെയാണ് വിഷ്ണുവും, നീ തന്നെയാണ് നാലുമുഖനുമാണ്; നീ തന്നെയാണ് മരണവും, നീ തന്നെയാണ് വരം നൽകുന്നവനും; നീ തന്നെയാണ് സൂര്യനും, രാത്രിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും; നീ തന്നെയാണ് ഭൂമിയും, നീ തന്നെയാണ് ജലവും.
ത്വമേവ യജ്ഞോ നിയമസ്ത്വമേവ ത്വമേവ ഭൂതം ഭവിതാ ത്വമേവ। ത്വമേവ ചാദി ര്നിധനം ത്വമേവ സ്ഥൂലശ്ച സൂക്ഷ്മഃ പുരുഷസ്ത്വമേവ ।। ൫൪.
നീ തന്നെയാണ് യജ്ഞവും, നീ തന്നെയാണ് വ്രതവും; നീ തന്നെയാണ് കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതും; നീ തന്നെയാണ് ആദിയും അവസാനവും; നീ തന്നെയാണ് സ്ഥൂലനും സൂക്ഷ്മനുമായ പുരുഷൻ.
ത്വമേവ സൂക്ഷ്മസ്യ പരസ്യ സൂക്ഷ്മസ്ത്വമേവ വഹ്നിഃ പവനസ്ത്വമേവ। ത്വമേവ സര്വസ്യ ചരാചരസ്യ ലോകസ്യ കര്ത്താ പ്രലയേ ച ഗോപ്താ ।। ൫൪.
സൂക്ഷ്മത്തിൽ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മനും പരമസൂക്ഷ്മനും നീ തന്നെയാണ്; നീ തന്നെയാണ് അഗ്നിയും, നീ തന്നെയാണ് വായുവും; നീ തന്നെയാണ് സകല ചലനസ്ഥിരങ്ങളുടെയും സ്രഷ്ടാവും, ലോകം നശിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ രക്ഷകനുമാണ്.
ഇതീദമുക്ത്വാ വചനം സുരേന്ദ്രാഃ പ്രഗൃഹ്യ സോമം പ്രണിപത്യ മൂര്ദ്നാ। ഗതാ വിമാനൈരനിഗൃഹ്യ വേഗൈര്മഹാത്മനോ മേരുമുപേത്യ സര്വേ ।। ൫൪.
ഇങ്ങനെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞ്, ദേവന്മാരുടെ പ്രഭുക്കൾ സോമം എടുത്ത് തലകുനിച്ച് നമസ്കരിച്ച്, അതിവേഗത്തിൽ അവരുടെ ആകാശയാനങ്ങളിൽ കയറി, മഹാത്മാക്കളായ എല്ലാവരും മേരുപർവതത്തിലേക്ക് പോയി.
ഇത്യേതത്പരമം ഗുഹ്യം പുണ്യാത്പുണ്യമഹത്തരമ്। നീലകണ്ഠേതി യത് പ്രോക്തം വിഖ്യാതം ലോകവിശ്രുതമ് ।। ൫൪.
ഇങ്ങനെ, 'നീലകണ്ഠൻ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന, ലോകത്തിൽ പ്രശസ്തമായ, ഏറ്റവും മഹത്തായ പുണ്യത്തിൽപോലും അതിലധികം മഹത്തായ ഈ പരമരഹസ്യം പ്രസ്താവിച്ചു.
സ്വയം സ്വയമ്ഭുവാ പ്രോക്താം പുണ്യാം പാപപ്രണാശനീമ്। യസ്തു ധാരയതേ നിത്യമേനാം ബ്രഹ്മോദ്ഭവാം കഥാമ്। തസ്യാഹം സംപ്രവക്ഷ്യാമി ഫലം വൈ വിപുലം മഹത് ।। ൫൪.
സ്വയം സ്വയംഭുവായ ബ്രഹ്മാവു പറഞ്ഞ ഈ പുണ്യകഥ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നു; ഈ ബ്രഹ്മജനിതകഥയെ ആരെങ്കിലും എപ്പോഴും മനസ്സിൽ വഹിച്ചാൽ, ഞാൻ അവനു വലിയ മഹത്തായ ഫലം പറയാം.
വിഷം തസ്യ വരാരോഹേ സ്ഥാവരം ജങ്ഗമന്തഥാ। ഗാത്രം പ്രാപ്യ ച സുശ്രോണി ക്ഷിപ്രം തത് പ്രതിഹന്യതേ ।। ൫൪.
പ്രിയപ്പെട്ടവളേ, അങ്ങനെയുള്ളവർക്കു, നിലനിൽക്കുന്നവയിലോ ചലിക്കുന്നവയിലോ നിന്നുള്ള വിഷം ശരീരത്തെ സ്പർശിച്ചാൽ പോലും, മനോഹരമായ കമരങ്ങളുള്ളവളേ, അതു ഉടൻ തന്നെ ദോഷം ചെയ്യാതെ പോകും.
ശമയത്യശുഭം ഘോരം ദുഃസ്വപ്നഞ്ചാപകര്ഷതി। സ്ത്രീഷു വല്ലഭതാം യാതി സഭായാം പാര്ഥിവസ്യ ച ।। ൫൪.
അശുഭവും ഭയാനകവുമായ കാര്യങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കുന്നു, ദുഷ്സ്വപ്നങ്ങൾ അകറ്റുന്നു; സ്ത്രീകളിൽ പ്രിയനായി മാറുന്നു, രാജാവിന്റെ സഭയിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
വിവാദേ ജയമാപ്നോതി യുദ്ധേ ശൂരത്വമേവ ച। ഗച്ഛതഃ ക്ഷേമമധ്വാനം ഗൃഹേ ച നിത്യസമ്പദഃ ।। ൫൪.
വാദങ്ങളിൽ ജയവും യുദ്ധത്തിൽ വീരത്വവും ലഭിക്കുന്നു; യാത്ര ചെയ്യുമ്പോൾ സുരക്ഷയും വീട്ടിൽ എപ്പോഴും ഐശ്വര്യവും ഉണ്ടാകും.
ശരീരഭേദേ വക്ഷ്യാമി ഗതിം തസ്യ വരാനനേ। നീലകണ്ഠോ ഹരിച്ഛമശ്രുഃ ശശാങ്കാങ്കിതമൂര്ദ്ധജഃ ।। ൫൪.
ശരീരം വിടുമ്പോൾ, മനോഹരമുഖിയായവളേ, ഞാൻ അവന്റെ ഗതി പറയും: നീലകണ്ഠനായി, ഹരിയോടു കരുണയോടെ, സന്തോഷാശ്രുക്കളോടെ, ചന്ദ്രനെ അലങ്കരിച്ച മുടിയോടെ അവൻ മാറും.
ത്ര്യക്ഷസ്ത്രിശൂലപാണിശ്ച വൃഷയാനഃ പിനാകധൃക്। നന്ധിതുല്യബലഃ ശ്രീമാന് നന്ദിതുല്യപരാക്രമഃ ।। ൫൪.
മൂന്നു കണ്ണുള്ളവൻ, ത്രിശൂലം കൈവശമുള്ളവൻ, കാളയെ കയറിയവൻ, പിനാകം വില്ല് പിടിച്ചവൻ, നന്ദിയോടു തുല്യമായ ശക്തിയുള്ളവൻ, മഹത്വമുള്ളവൻ, നന്ദിയോടു തുല്യമായ വീരത്വമുള്ളവൻ.