അമാവസ്യാന്തദാ തസ്യ അന്തമാപൂര്യതേ പരമ്। വൃദ്ധിക്ഷയൌ വൈ പക്ഷാദൌ ഷോഡശ്യാം ശശിനഃ സ്മൃതൌ ।। ൫൨.
അമാവാസ്യയുടെ അവസാനം ആ ഭാഗം പൂർണ്ണമായി നിറയുന്നു. ഓരോ പക്ഷത്തിന്റെ തുടക്കത്തിലും പന്ത്രണ്ടാം ദിവസത്തിലും ചന്ദ്രന്റെ വർദ്ധനയും കുറയലും സംഭവിക്കുന്നു.
ഏവം സൂര്യനിമിത്തൈഷാ ക്ഷയവൃദ്ധി ര്നിശാകരേ। താരാഗ്രഹാണാം വക്ഷ്യാമി സ്വര്ഭാനോശ്ച രഥം പുനഃ ।। ൫൨.
ഇങ്ങനെ, ചന്ദ്രന്റെ വർദ്ധനയും കുറയലും സൂര്യന്റെ കാരണമാണ്. ഇനി ഞാൻ നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളും, വീണ്ടും സ്വർഭാനുവിന്റെ രഥവും വിശദീകരിക്കാം.
തോയതേജോമയഃ ശുഭ്രഃ സോമപുത്രസ്യ വൈ രഥഃ। യുക്തോ ഹയൈഃ പിശങ്ഗൈസ്തു അഷ്ടാഭിര്വാതരംഹസൈഃ ।। ൫൨.
സോമപുത്രന്റെ രഥം വെള്ളവും പ്രകാശവും ചേർന്നതും, തിളക്കമുള്ളതും ശുദ്ധവുമാണ്. അതിൽ എട്ട് കശായവർണ്ണമുള്ള കുതിരകൾ, വേഗത്തിൽ കാറ്റുപോലെ ഓടുന്നു.
സവരൂഥഃ സാനുകര്ഷഃ സൂതോ ദിവ്യോ രഥേ മഹാന്। സോപാസങ്ഗപതാകസ്തു സധ്വജോ മേഘസന്നിഭഃ ।। ൫൨.
അത് യോകും അങ്കുരവും ഉള്ളതും, ദിവ്യനായ സാരഥിയും വലിയ ദൈവികരഥവുമാണ്. അതിൽ പതാകകളും വശപ്പതാകകളും ഉണ്ട്, മേഘംപോലെയാണ് അതിന്റെ രൂപം.
ഭാര്ഗവസ്യ രഥഃ ശ്രീണാംസ്തേജസാ സൂര്യസന്നിഭഃ। പൃഥിവീസമ്ഭവൈര്യുക്തോ നാനാവര്ണൈര്ഹയോത്തമൈഃ ।। ൫൨.
പ്രശസ്തന്മാരിൽ ഭാർഗവന്റെ രഥം സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ളതും, ഭൂമിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച വിവിധ വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള ഉത്തമകുതിരകളാൽ കെട്ടിയതുമാണ്.
ശ്വേതഃ പിശങ്ഗഃ സാരങ്ഗോ നീലഃ പീതോ വിലോഹിതഃ। കൃഷ്ണശ്ച ഹരിതശ്ചൈവ പൃഷതഃ പൃഷ്ണിരേവ ച। ദശഭി സ്തൈര്മഹാഭാഗൈരകൃശൈര്വാതവേഗിതൈഃ ।। ൫൨.
വെള്ള, കശായ, പുള്ളി, നീല, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ്, കറുപ്പ്, പച്ച, പുള്ളിപ്പുലി, പുള്ളിപ്പശു — ഈ പത്ത് മഹത്തായ, ശക്തിയുള്ള, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകളാണ് അതിനെ വലിക്കുന്നത്.
അഷ്ടാശ്വഃ കാഞ്ചനഃ ശ്രീമാന് സോമസ്യാപി രഥോഽഭവത്। അസങ്ഗൈര്ലൌഹിതൈരശ്വൈഃ സര്വഗൈരഗ്നിസമ്ഭവൈഃ। സര്പതേഽസൌ കുമാരോ വൈ ഋജുവക്രാനുചക്രഗഃ ।। ൫൨.
സോമന്റെ ഭംഗിയുള്ള പൊന്നുരഥത്തിൽ എട്ട് കുതിരകളുണ്ട്; അവ ബന്ധമില്ലാത്തവയും ചുവപ്പും എല്ലായിടത്തും എത്തുന്നവയും അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ചവയുമാണ്. ആ യുവാവ് നേരേയും വളഞ്ഞതുമായ ചക്രങ്ങളുള്ള ആ രഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തതസ്ത്വാങ്ഗിരസോ വിദ്വാന് ദേവാചാര്യോ ബൃഹസ്പതിഃ। ശോണൈരശ്വൈഃ കാഞ്ചനേന സ്യന്ദനേന പ്രസര്പതി ।। ൫൨.
അതിനുശേഷം, അങ്കിരസിന്റെ വംശജനായ ജ്ഞാനി ദൈവഗുരു ബൃഹസ്പതി ചുവപ്പുകുതിരകളാൽ കെട്ടിയ പൊന്നുരഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
യുക്തസ്തു വാജിഭിര്ദിവ്യൈരഷ്ടാഭിര്വാതസമ്മിതൈഃ। നക്ഷത്രേഽബ്ദന്നിവസതി സവേഗസ്തേന ഗച്ഛതി ।। ൫൨.
വായുവിനോട് സമം വേഗമുള്ള എട്ട് ദിവ്യകുതിരകളാൽ കെട്ടിയവൻ, ഒരു വർഷം നക്ഷത്രത്തിൽ താമസിച്ച് അതിവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തതഃ ശനൈശ്വരോപ്യശ്വൈഃ ശബലൈര്വ്യോമസമ്ഭവൈഃ। കാര്ഷ്ണായസം സമാരുഹ്യ സ്യന്ദനം യാതി വൈ ശനൈഃ ।। ൫൨.
അതിനുശേഷം ശനൈശ്ചരനും ആകാശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച പുള്ളിക്കുതിരകളാൽ കെട്ടിയ കറുത്ത ഇരുമ്പുരഥത്തിൽ പതിയെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സ്വര്ഭാനോസ്തു തഥൈവാശ്വാഃ കൃഷ്ണാ ഹ്യഷ്ടൌ മനോജവാഃ। രഥന്തമോമയന്തസ്യ സകൃദ്യുക്താ വഹന്ത്യുത ।। ൫൨.
അതുപോലെ, സ്വർഭാനുവിന്റെ എട്ട് കറുത്ത കുതിരകൾ മനസ്സുപോലെ വേഗമുള്ളവയാണ്; അവ ഒരുമിച്ച് രഥന്തമം എന്ന രഥം വലിക്കുന്നു.
ആദിത്യാന്നിഃസൃതോ രാഹുഃ സോമം ഗച്ഛതി പര്വസു। ആദിത്യമേതി സോമാച്ച പുനഃ സൌരേഷു പര്വസു ।। ൫൨.
ആദിത്യന്മാരിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട രാഹു, സംധികൾക്കു സോമനെ സമീപിക്കുന്നു; സോമനിൽ നിന്ന് വീണ്ടും സൂര്യന്റെ സംധികളിൽ സൂര്യനിലേക്കു പോകുന്നു.
അഥ കേതുരഥസ്യാശ്വാ അഷ്ടാഷ്ടൌ വാതരംഹസഃ। പലാലധൂമസങ്കാശാഃ ശബലാ രാസഭാരുണാഃ ।। ൫൨.
ഇപ്പോൾ, കേതുവിന്റെ രഥത്തിൽ എട്ട് ജോഡി കുതിരകളുണ്ട്; കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ളവയും പുള്ളിപ്പുലി നിറമുള്ളവയും പയർതുമ്പി പുകപോലെയുള്ള നിറമുള്ളവയും കഴുതവംശജരുമാണ്.
ഏതേ വാഹാ ഗ്രഹാണാം വൈ മയാ പ്രോക്താ രഥൈഃ സഹ। സര്വേ ധ്രുവനിബദ്ധാസ്തേ പ്രബദ്ധാ വാതരശ്മിഭിഃ ।। ൫൨.
ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഈ കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. ഇവയൊക്കെയും ധ്രുവനക്ഷത്രത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; കാറ്റിന്റെ നൂലാൽ ഇവ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഏതേ വൈ ഭ്രാമ്യമാണാസ്തു യഥാ യോഗം ഭ്രമന്തി വൈ। വായവ്യാഭിരദൃശ്യാഭിഃ പ്രബദ്ധാ വാതരശ്മിഭിഃ ।। ൫൨.
ഇവയെല്ലാം, കാറ്റിന്റെ അദൃശ്യമായ നൂലുകളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ ക്രമത്തിൽ ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നു.
പരിഭ്രമന്തി തദ്ബദ്ധാശ്ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹാ ദിവി। ഭ്രമന്തമനുഗച്ഛന്തി ധ്രുവന്തേ ജ്യോതിഷാം ഗണാഃ ।। ൫൨.
അവയാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ഗ്രഹങ്ങളും ആകാശത്ത് ചുറ്റുന്നു; അവ ചുറ്റുമ്പോൾ, ധ്രുവനു ചുറ്റുമുള്ള നക്ഷത്രങ്ങളും അവയെ പിന്തുടരുന്നു.
യഥാ നദ്യുദകേ നൌസ്തു സലിലേന സഹോഹ്യതേ। തഥാ ദേവാലയാ ഹ്യേതേ ഉഹ്യന്തേ വാതരശ്മിഭിഃ। തസ്മാത്സര്വേണ ദൃസ്യന്തേ വ്യോമ്നി ദേവഗണാസ്തു തേ ।। ൫൨.
നദിയിലെ വെള്ളത്തിൽ ഒരു കപ്പൽ ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ദേവന്മാരുടെ ആലയങ്ങൾ കാറ്റിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ ചലിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ആകാശത്ത് ദേവതകളെല്ലാം കാണപ്പെടുന്നത്.
യാവന്ത്യശ്ചൈവ താരാസ്തു താവന്തോ വാതരശ്മയഃ। സര്വാ ധ്രുവനിബദ്ധാസ്താ ബ്രമന്ത്യോ ഭ്രാമയന്തി തമ് ।। ൫൨.
എത്ര നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉണ്ടോ, അത്രയും കാറ്റിന്റെ നൂലുകളും ഉണ്ട്; അവ എല്ലാം ധ്രുവനിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, ചുറ്റി അവനെയും ചുറ്റിക്കുന്നു.
തൈലപീഡാകരം ചക്രം ഭ്രമദ്ഭ്രാമയതേ യഥാ। തഥാ ഭ്രമന്തി ജ്യോതീംഷി വായബദ്ധാനി സര്വശഃ ।। ൫൨.
എങ്ങിനെ എണ്ണയിട്ട് ചക്രം ചുറ്റുന്നുവോ, അങ്ങനെ കാറ്റിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട എല്ലാ പ്രകാശങ്ങളും ചുറ്റുന്നു.
അലാതചക്രവദ്യാന്തി വാതചക്രേരിതാനി തു। തസ്മാജ്ജ്യോതീംഷി വഹതേ പ്രവഹംസ്തേന സ സ്മൃതഃ ।। ൫൨.
അലാതചക്രം പോലെ, കാറ്റിന്റെ ചക്രം ഇവയെ ചലിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ തന്നെയാണ് ഈ പ്രകാശങ്ങളെ പ്രവാഹം വഹിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നത്.
ഏവം ധ്രുവനിബദ്ധോഽസൌ സര്പതേ ജ്യോതിഷാം ഗണഃ। സൈഷ താരാമയോജ്ഞേയഃ ശിശുമാരോ ധ്രുവോ ദിവി। യദഹ്നാ കുരുതേ പാപം ദൃഷ്ടവാ തം നിശി മുച്യതേ ।। ൫൨.
ഇങ്ങനെ, ധ്രുവനിൽ ബന്ധിച്ച പ്രകാശങ്ങളുടെ കൂട്ടം ചലിക്കുന്നു; ആകാശത്തിൽ ധ്രുവനുള്ള ശിശുമാരരാശിയാണ് ഇതെന്ന് അറിയണം. പകലിൽ ചെയ്ത പാപം, അതിനെ കണ്ടാൽ, രാത്രിയിൽ മോചിതമാകും.
യാവത്യശ്ചൈവ താരാസ്താഃ ശിശൂമാരാശ്രിതാ ദിവി। താവന്ത്യേവ തു വര്ഷാണി ജീവന്ത്യഭ്യധികാനി തു ।। ൫൨.
ആകാശത്തിലെ ശിശുമാരത്തിൽ എത്ര നക്ഷത്രങ്ങൾ ഉണ്ടോ, അവയെത്ര വർഷം ജീവിക്കുമോ, അതിലും അധികം അവയ്ക്ക് ആയുസ്സുണ്ട്.
ശാശ്വതഃ ശിശുമാരോഽസൌ വിജ്ഞേയഃ പ്രവിഭാഗശഃ। ഉത്താനപാദസ്തസ്യാഥ വിജ്ഞേയോ ഹ്യുത്തരോ ഹനുഃ ।। ൫൨.
ശിശുമാരം ശാശ്വതമായതും വിഭജിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്; അതിന്റെ മേൽചുണ്ടായി ഉത്താനപാദനെ അറിയണം.
യജ്ഞോഽധരസ്തു വിജ്ഞേയോ ധര്മോ മൂര്ദ്ധാനമാശ്രിതഃ। ഹൃദി നാരായണഃ സാധ്യഃ അശ്വിനൌ പൂര്വപാദയോഃ ।। ൫൨.
അതിന്റേതായി താഴെചുണ്ടായി യജ്ഞൻ, തലയിൽ ധർമ്മം, ഹൃദയത്തിൽ നാരായണൻ സാദ്ധ്യൻ, മുൻകാലുകളിൽ അശ്വിനികൾ എന്നിവരുണ്ട്.
വരുണശ്ചാര്യമാ ചൈവ പശ്ചിമേ തസ്യ സസ്ഥിനി। ശിശ്രഃ സംവത്സരസ്തസ്യ മിത്രോഽപാനേ സമാശ്രിതഃ ।। ൫൨.
പിന്നിലെ തോളുകളിൽ വരുണനും ആര്യമാനും, ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ സംവത്സരൻ, ഗുദത്തിൽ മിത്രൻ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
പുച്ഛേഽഗ്നിശ്ച മഹേന്ദ്രശ്ച മരീചിഃ കശ്യപോ ധ്രുവഃ। താരകാഃ ശിശുമാരശ്ച നാസ്തമേതി ചതുഷ്ടയമ് ।। ൫൨.
വാലിൽ അഗ്നിയും മഹേന്ദ്രനും മരീചിയും കശ്യപനും ധ്രുവനും; നക്ഷത്രങ്ങളും ശിശുമാരവും—ഈ നാലും ഒരിക്കലും അസ്തമിക്കാറില്ല.
നക്ഷത്രചന്ദ്രസൂര്യാശ്ച ഗ്രഹാസ്താരാഗണേഃ സഹ। ഉന്മുഖാഭിമുഖാഃ സര്വേ ചക്രീഭൂതാശ്രിതാ ദിവി ।। ൫൨.
നക്ഷത്രങ്ങൾ, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രസമൂഹം—ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം നേരെ നോക്കി, ആകാശത്ത് ഒരു ചക്രം രൂപപ്പെടുത്തി നിലകൊള്ളുന്നു.
ധ്രുവേണാധിഷ്ഠിതാഃ സര്വേ ധ്രുവമേവ പ്രദക്ഷിണമ് । പ്രയാന്തീഹ വരം ശ്രേഷ്ഠമേധീഭൂതം ധ്രുവന്ദിവി ।। ൫൨.
ഇവയെല്ലാം ധ്രുവനാൽ സ്ഥാപിതമാണ്; അവ ധ്രുവനെ ചുറ്റി വലതുവശത്തേക്ക് ചുറ്റുന്നു; ധ്രുവൻ ആകാശത്തിലെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാണ്.
ധ്രുവാഗ്നികശ്യപാനാന്തു വരസ്വാസൌ ധ്രുവഃ സ്മൃതഃ। ഏക ഏവ ഭ്രമത്യേഷ മേരുപര്വതമൂര്ദ്ധനി ।। ൫൨.
ധ്രുവനും അഗ്നിയും കശ്യപനും തമ്മിൽ ധ്രുവനാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്; അവൻ ഒറ്റയ്ക്കാണ് മെരു പർവതത്തിന്റെ മുകളിൽ ചുറ്റുന്നത്.
ജ്യോതിഷാഞ്ചക്രമേതദ്ധി സദാ കര്ഷത്യവാങ്മുഖഃ। മേരുമാലോകയത്യേഷ പ്രയാതീഹ പ്രദക്ഷിണമ് ।। ൫൨.
ഈ പ്രകാശങ്ങളുടെ ചക്രം എപ്പോഴും താഴോട്ടാണ് വലിക്കപ്പെടുന്നത്, മെരുവിനെ നോക്കി; അവൻ മെരുവിനെ നിരീക്ഷിച്ച് വലതുവശത്തേക്ക് ചുറ്റുന്നു.